Kuduz belirtileri: kedi ve köpekte nasıl anlaşılır?

Kuduz, kuduz virüsünün sinir sistemini tutarak beyin iltihabına yol açtığı, insana ve bütün sıcakkanlı memelilere geçebilen viral bir zoonoz hastalıktır. Sağlık Bakanlığı'nın Kuduz Profilaksi Rehberi'ne göre bütün sıcakkanlı hayvanlar virüsle enfekte olabilir, ama türlerin duyarlılığı ve bulaştırma riski aynı değildir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), belirtiler başladıktan sonra hastalığın neredeyse her zaman ölümle sonuçlandığını vurgular.

Virüs hasta hayvanın salyasıyla geçer. WHO'ya göre bulaşma çoğunlukla ısırık ve tırmalamayla, daha seyrek olarak salyanın göz, ağız gibi mukozalara ya da açık yaraya değmesiyle olur; insanlardaki kuduz vakalarının yüzde 99'una kadarı köpek kaynaklıdır. Sağlam derinin yalanması, hayvana dokunmak ya da onu beslemek ise Sağlık Bakanlığı rehberinde riskli temas sayılmaz.

Kuduz, dünyada hâlâ önemli bir ölüm nedenidir. WHO, 2021 küresel sağlık tahminlerine göre kuduzun her yıl 44.203 ölüme yol açtığını ve gerçek sayının muhtemelen daha yüksek olduğunu bildirir. Oysa hastalık hem köpeklerin aşılanmasıyla hem de ısırık sonrası zamanında başlanan koruyucu tedaviyle büyük ölçüde önlenebilir.

Türkiye'de kuduz en çok evcil hayvanlarda, özellikle köpeklerde görülür. Sağlık Bakanlığı rehberine göre 1997–2017 arasında kuduz saptanan hayvanların yüzde 90'ından fazlası evcil hayvandır ve ilk sırada köpekler yer alır. Vakalar Ege, Marmara, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde daha sık görülmüş, 2014'ten itibaren İç Anadolu'da da bildirilmiştir.

Rehber, ülkemizde kuduza yakalanabilecek hayvanları köpek, kedi, sığır, koyun, keçi, at ve eşek gibi evcil türler ile kurt, tilki, çakal, domuz, ayı, sansar, kokarca ve gelincik gibi yabani türler olarak sayar. Aynı rehbere göre fare, sıçan, sincap, hamster, kobay, gerbil ve tavşan ısırıklarında insana kuduz geçişi bugüne kadar gösterilmemiştir.

Kuduz, ısırıktan hemen sonra değil, haftalar süren bir kuluçka döneminin ardından belirti verir. Merck Veteriner El Kitabı'na göre köpeklerdeki vakaların çoğu temastan 21–80 gün sonra ortaya çıkar; süre daha kısa ya da daha uzun da olabilir. Sağlık Bakanlığı rehberi köpekler için ortalama kuluçkayı 3–8 hafta olarak verir. Bu yüzden ısırılmış bir hayvan haftalarca sağlıklı görünebilir.

Rehber, hayvanlarda klasik kuduzu üç dönemde anlatır. Dönemler arasında kesin bir sınır yoktur ve her hayvan üç dönemi birden göstermez; saldırgan dönemi hiç görülmeden ilerleyen biçime "sakin kuduz" denir. Belirtiler başladıktan sonra köpekte hastalık rehbere göre 3–7 gün içinde ölümle sonuçlanır.

Köpekte kuduzun en güvenilir erken işareti, açıklanamayan ani davranış değişikliğidir. Merck'e göre iştahsızlık, sinirlilik, aşırı uyarılmışlık, yalnız kalma isteği ya da alışılmadık saldırganlık görülebilir; yavru köpekler önce aşırı oyuncu görünüp birkaç saat içinde saldırganlaşabilir. Sağlık Bakanlığı rehberi de huzursuzluğu en önemli belirti sayar ve hayvanın hafif ses ya da ışıkta aniden heyecanlandığını, kendine özgü davranışlarını kaybettiğini anlatır.

Yutak kasları felç olduğu için köpek salyasını yutamaz ve ağzından bol salya akar. Merck'e göre felç biçiminde ("sessiz kuduz") boğaz ve çene felci nedeniyle alt çene sarkar; bu köpekler nadiren ısırır, ama ağzına el sokan kişi yine de risk altındadır. Rehbere göre felç arka bacaklardan başlayıp bütün vücuda yayılır.

Aşağıdaki işaretlerin tek başına olması kuduz anlamına gelmez; Merck, erken belirtilerin başka hastalıklara ya da sıradan saldırganlığa benzeyebildiği için tanının zor olduğunu belirtir. Ama aşısız ya da aşı durumu belirsiz bir hayvanda, özellikle sokak ya da yabani hayvanla temas sonrasında birkaçı bir arada görülürse hemen veteriner hekime haber verilmelidir.

Kedide kuduz, köpektekine benzer belirtilerle seyreder ama daha hızlı felce gidebilir. Sağlık Bakanlığı rehberine göre ilk belirtilerden 2–4 gün sonra felç başlar; hasta kediler boğuk bir sesle sürekli miyavlar, köşelere saklanıp siner. Rehber, kuduz kedilerin insan ve diğer hayvanlar için köpeklerden daha tehlikeli olduğunu da not eder.

Merck Veteriner El Kitabı'na göre kedide en güvenilir işaretler ani ve belirgin davranış değişikliği ile giderek ağırlaşan, açıklanamayan felçtir. Kudurmuş biçimde kedi en küçük kışkırtmada sert biçimde ısırıp tırmalayabilir; göz bebekleri büyümüştür, duruşu tetikte ve kaygılıdır. Felç biçiminde ise salya artar ve yutma güçleşir; bu kediler nadiren ısırır, ama ağzına bakan ya da ona ilaç vermeye çalışan kişiye virüs bulaşabilir.

Ev kedisi için de risk sıfır değildir. Kapıdan kaçan, balkondan bahçeye inen ya da eve giren bir yabani hayvanla karşılaşan kedi temas etmiş olabilir. Kedinizde yukarıdaki belirtiler varsa elinizle tutmaya çalışmayın; kediyi bulunduğu odaya kapatıp veteriner hekimi arayın.

Isırık ya da tırmalamadan sonra en önemli adım yaranın hemen ve bol suyla yıkanmasıdır. Sağlık Bakanlığı rehberine göre iyi bir yara bakımı, virüsün geçişini azaltmada en etkili yöntemdir: yara mümkün olan en kısa sürede bol akan su ve sabunla iyice yıkanır; virüs uzun süre ısırık bölgesinde kalabileceği için aradan geçen süreye bakılmaksızın yıkama yapılır. WHO yaranın en az 15 dakika su ve sabunla yıkanmasını önerir. Rehbere göre antiseptik uygulaması yıkamanın yerini tutmaz.

Yıkadıktan sonra aynı gün bir sağlık kuruluşuna ya da acil servise gidin. Rehber, temasları hayvanın türüne ve yaranın biçimine göre dört kategoriye ayırır; hangi kategoride olduğunuza, aşı ve ek koruyucu tedavi gerekip gerekmediğine hekim karar verir. CDC'ye göre temas sonrası koruyucu tedavi zamanında başlandığında kuduzu önlemede neredeyse yüzde 100 etkilidir. Ücret bilgisi için kuduz aşısı fiyatı sayfasına bakabilirsiniz.

Kedi ya da köpeğiniz birini ısırdıysa, hayvan aşılı olsa bile 10 gün gözlem altına alınır. Sağlık Bakanlığı rehberi bunun nedenini şöyle açıklar: virüs tükürük bezlerine ulaştıktan sonra kedi ve köpekte 10 gün içinde belirtiler çıkar ve hayvan ölür; yani ısıran hayvan salyasında virüs taşıyorsa 10 gün içinde ölmesi beklenir. Kedi ve köpek dışındaki hayvanlar için böyle bir süre verilemez.

Tarım ve Orman Bakanlığı'nın Kuduz Hastalığından Korunma ve Kuduz Hastalığı ile Mücadele Yönetmeliği'ne göre hayvan sahipleri, hayvanlarının ısırma ya da ısırılma ile sonuçlanan temaslarını aynı gün il/ilçe müdürlüğüne bildirmekle yükümlüdür; temas eden bir kişi varsa durum en yakın sağlık kuruluşuna da bildirilir. Başka bir hayvan tarafından ısırılan kedi ve köpek yönetmeliğe göre altı ay gözlem altında tutulur.

Canlı hayvanda kuduzu kesin gösteren basit bir muayene yoktur. Merck'e göre tanı laboratuvar testiyle doğrulanır ve bunun için hayvanın ötanazi edilip beyin dokusunun incelenmesi gerekir. Kuduz yönetmeliğine göre şüpheli durumda hayvan sağlık zabıtası komisyonu toplanır, teşhis için beyin dokusu laboratuvara gönderilir ve hayvanın bulunduğu yerin çevresi kuduz şüpheli bölge ilan edilebilir; bu bölgede sahipli kedi ve köpekler serbest dolaşamaz.

Belirtiler başladıktan sonra hayvanda etkili bir tedavi yoktur; Merck, klinik belirtiler ortaya çıktığında hastalığın ölümcül olduğunu belirtir. Bu yüzden şüpheli hayvanın durumuna veteriner hekim ve resmî yetkililer karar verir; evde "bekleyip görme" yapılmaz. Veteriner hekime ulaşamıyorsanız nöbetçi veteriner listesinden size en yakın açık kliniği bulabilirsiniz.