Kuş Türleri ve Kuş Cinsleri

Kuş türleri nasıl gruplanır?

Evde beslenen kuş türlerini tek bir listede düşünmek yanıltıcı olur; çünkü bir kanarya ile bir ara papağanının ihtiyaçları arasında, bir kedi ile bir at arasındaki kadar fark vardır. Rehberimizde kuş cinslerini bilimsel akrabalığı ve evde nasıl yaşadıklarını birlikte gözeterek gruplara ayırıyoruz. Böylece bir türü incelerken aynı gruptaki diğer kuşların da benzer bakım ilkelerine sahip olduğunu görebilirsiniz.

Papağangiller en kalabalık ve en çok merak edilen gruptur: muhabbet kuşu, cennet papağanı, konurlar, amazonlar ve aralar bu ailededir. Kıvrık, güçlü gagaları, iki parmağı öne iki parmağı arkaya bakan ayakları ve yüksek zekâlarıyla tanınırlar. Kakadular ise tepelikleriyle ayrılan ayrı bir ailedir; kakadu ile birlikte, çoğu kişinin papağan sandığı sultan papağanı da bu gruptadır.

Kanaryalar, ispinozlar ve amadinler küçük kuş türleri arasında en çok bilinenlerdir. Bu kuşlar elde gezdirilmekten çok sesleri, renkleri ve sürü davranışlarıyla izlenmek için beslenir. Güvercinler ise Türkiye'de başlı başına bir kültürdür; taklacı, dönek, makaracı ve süs güvercinleri gibi pek çok yerli ırk vardır. Son olarak tavus kuşu, bıldırcın ve sülün gibi bahçede ya da kümeste tutulan süs kanatlıları ayrı bir grup oluşturur.

Katalogdaki her kuş sayfası bu gruplardan birine bağlıdır. Bir türe karar vermeden önce ait olduğu grubun genel özelliklerini okumanızı öneriyoruz; çünkü sosyal ihtiyaç, ses düzeyi ve alan gereksinimi çoğu zaman grup içinde benzer kalır.

• Papağangiller: muhabbet kuşu, cennet papağanı, konur, amazon, ara, jako ve benzerleri
• Kakadular: kakadu türleri ve sultan papağanı
• Kanaryalar ve ispinozlar: kanarya cinsleri, zebra ispinozu, gould ispinozu
• Güvercinler: taklacı, dalıcı-dönücü, makaracı, süs, posta ve ötücü güvercinler
• Süs kanatlıları: tavus kuşu, japon bıldırcını, sülün türleri

Evde hangi kuş beslenir? Evcil kuş türleri

Ev kuşu türleri arasında seçim yaparken ilk soru “Hangi kuş en güzel?” değil, “Benim evim ve günlük düzenim hangi kuşa uygun?” olmalıdır. Evde ne kadar zaman geçirdiğiniz, kuşun kafes dışında uçabileceği güvenli bir oda olup olmadığı, komşularınızın ve ev halkının sese toleransı ve kuşun ömrü boyunca bakım verebilecek olmanız seçimi belirler.

İlk kez kuş besleyecek aileler için en sık önerdiğimiz evcil kuş türleri muhabbet kuşu, kanarya, zebra ispinozu ve sultan papağanıdır. Bu türler yaygın olarak üretilir, bakım bilgisi kolay bulunur ve ev ortamına iyi uyum sağlar. Muhabbet kuşu ve sultan papağanı insanla bağ kurmaya yatkındır; kanarya ve ispinozlar ise elde tutulmaktan çok izlenmeyi sever.

Büyük papağanlar (jako, ara, kakadu, amazon) ise deneyim, geniş alan ve her gün saatlerce ilgi ister. Zekâları yüksek olduğu için sıkıldıklarında tüy yolma ve bağırma gibi davranış sorunları gösterebilirler. Bu kuşlar çoğu zaman sahiplerinden uzun yaşar; bu nedenle karar aile içinde, uzun vadeli bir sorumluluk olarak konuşulmalıdır.

Bütçe de kararın parçasıdır: kuşun kendisinin yanında kafes, oyuncak, yem, kum ve düzenli veteriner kontrolleri sürekli bir gider oluşturur. Ayrıca tatile ya da uzun yolculuğa çıktığınızda kuşunuza bakacak birinin olup olmadığını önceden düşünmenizi öneriyoruz; kuşlar günlerce yalnız bırakılamaz. Hangi türü seçerseniz seçin, kuşu belgeli ve sağlıklı yavru yetiştiren üreticilerden ya da sahiplendirme yapan kişi ve kurumlardan almanızı öneriyoruz. Doğadan yakalanmış kuşlar hem yasal sorun doğurur hem de evde zor uyum sağlar; bu konuyu aşağıdaki yasal bölümde ayrıca anlatıyoruz.

Papağan türleri ve konuşan papağanlar

Papağan türleri boyut, ses ve kişilik bakımından geniş bir yelpazeye yayılır. Küçük boyutlu cennet papağanı ve serçe papağanı canlı ama nispeten sessiz kuşlardır. Orta boyda konur papağanı, Senegal papağanı ve quaker papağanı oyuncu ve meraklıdır. Büyük papağanlar ise güçlü gagaları, yüksek sesleri ve derin bağlılıklarıyla bambaşka bir deneyim sunar.

Konuşan papağan türleri denince ilk akla gelen jako papağanıdır; ses taklidi ve kelimeleri bağlamında kullanma becerisiyle tanınır. Amazon papağanları, Pakistan papağanı ve İskender papağanı da konuşma yeteneğiyle bilinir. Şaşırtıcı biçimde küçük muhabbet kuşu da doğru ilgiyle çok sayıda kelime öğrenebilir.

Önemli bir uyarımız var: Hiçbir papağanın konuşacağı garanti edilemez. Konuşma; türün yatkınlığı kadar bireyin karakterine, yaşına, sahibiyle kurduğu güvene ve her gün tekrar edilen sakin seslere bağlıdır. Bir papağanı yalnızca konuşsun diye almak, konuşmadığında hayal kırıklığı ve ihmal riskini de beraberinde getirir. Konuşmayı nasıl destekleyebileceğinizi muhabbet kuşu konuşturma rehberimizde adım adım anlattık.

Papağanların en önemli ortak ihtiyacı zihinsel uğraştır. Kemirebilecekleri güvenli oyuncaklar, yiyecek arama oyunları, kafes dışında gözetimli zaman ve düzenli etkileşim, sağlıklı bir papağanın günlük düzeninin parçasıdır.

Muhabbet kuşu türleri ve sultan papağanı

“Muhabbet kuşu türleri” ya da “muhabbet kuşu cinsleri” diye aranan şey aslında tek bir türün farklı tipleridir. Muhabbet kuşunun bilimsel olarak tek türü vardır; evlerde gördüğümüz mavi, yeşil, sarı, beyaz ve alacalı kuşlar bu türün renk mutasyonlarıdır. Bunun yanında gösteri için seçilerek yetiştirilen, daha iri yapılı ve kabarık başlı kuşlar halk arasında “İngiliz muhabbet” olarak bilinir. Normal ve iri tipler arasında bakım bakımından temel bir fark yoktur.

Muhabbet kuşu sosyal bir sürü kuşudur; yalnız kalan bir kuş, sahibinden yoğun ilgi bekler. Evde uzun süre yalnız kalacaksa iki kuşun birlikte beslenmesi çoğu zaman daha sağlıklıdır. Cinsiyetin nasıl anlaşılacağını, burun üstündeki mum kısmının renginden yola çıkarak muhabbet kuşu cinsiyeti rehberimizde ayrıntılı anlattık. Günlük bakım için muhabbet kuşu bakımı sayfamıza göz atabilirsiniz.

Sultan papağanı tepeliği, yanaklarındaki turuncu lekeleri ve sakin karakteriyle aile kuşu olarak çok sevilir. Islık çalmayı ve melodi taklit etmeyi sever; bazı bireyler birkaç kelime de öğrenir. Muhabbet kuşuna göre daha uzun yaşar ve daha geniş bir kafes ister. Toz tüyleri nedeniyle evde hafif bir toz oluşabileceğini, alerjisi olan ev halkı için bunun önceden düşünülmesi gerektiğini de hatırlatalım.

Sultan papağanları gece ani bir ses ya da ışıkla ürktüğünde kafes içinde çırpınabilir; buna “gece korkusu” denir. Kafesin bulunduğu odada loş bir gece ışığı bırakmak ve kafesi sık sık yer değiştirmemek bu riski azaltır. Hem muhabbet kuşu hem sultan papağanı için günlük düzenin önemli bir parçası da yeterli uykudur: akşam saatlerinde kafesin üstünü hafifçe örtmek ve odayı sakinleştirmek, kuşun dinlenmesine yardımcı olur.

Kanarya cinsleri ve ötücü küçük kuşlar

Kanarya, sesiyle beslenen kafes kuşlarının en bilinenidir. Kanarya cinsleri genel olarak üç başlıkta toplanır: ötüşü için yetiştirilen ses kanaryaları, renkleri için seçilen renk kanaryaları ve vücut biçimi ya da tüy yapısı için yetiştirilen tip kanaryaları. Başındaki tepelikle tanınan gloster kanarya, iri ve dik duruşlu Yorkshire kanarya ve zarif border kanarya tip kanaryalarına örnektir.

Kanaryalarda ötme davranışı daha çok erkeklerde görülür. Kanarya elde gezdirilmekten hoşlanmayan, uzaktan izlenmeyi tercih eden bir kuştur; bu yüzden geniş, uzunlamasına bir kafes ve sakin bir köşe onun için en iyisidir. Mevsimsel tüy döküm döneminde ötüşün azalması normaldir.

Zebra ispinozu, gould ispinozu ve Japon bülbülü gibi amadinler, küçük kuş türleri arasında sürü halinde beslenmeye en uygun olanlardır. Kendi aralarında sürekli iletişim kurar, insanla temas yerine birbirleriyle vakit geçirmeyi tercih ederler. Bu kuşları tek başına değil, en az bir eşle birlikte beslemenizi öneriyoruz.

Ötücü kuş denince akla gelen saka, ispinoz ve florya gibi kuşlar ise Türkiye'nin yerli yaban kuşlarıdır. Bu kuşlar kafes kuşu değildir; neden doğadan alınmaması gerektiğini yasal bölümde anlatıyoruz.

Türkiye'de güvercin kültürü ve güvercin cinsleri

Güvercin beslemek Anadolu'da yüzyıllardır süren, kuşaktan kuşağa aktarılan bir gelenektir. Güvercin cinsleri, uçuş biçimlerine ve yetiştirilme amaçlarına göre gruplanır. Havada art arda takla atmasıyla ünlü taklacı güvercin ile bu grubun yerel tiplerinden Şebap güvercini ve Mardin güvercini en çok aranan ırklardandır.

Havada dönerek ya da dalış yaparak uçan dalıcı-dönücü güvercinler arasında dönek güvercin, Adana güvercini, Bango, Baska ve Kelebek güvercini sayılabilir. Görünüşü için yetiştirilen süs güvercinlerinin bilinen örneği Hünkari güvercindir. Yön bulma yeteneğiyle tanınan posta güvercini ise yarış güvercinciliğinin temelidir.

Makaracı güvercinler kendilerine özgü uçuş gösterileriyle, ötücü güvercinler ise ötüşleriyle tanınır; Ankut ve Bayburt güvercinleri bu grubun bilinen yerli örnekleridir. Bu çeşitlilik, güvercin cinslerinin büyük kısmının belirli bir şehir ya da bölgeyle anılmasından da anlaşılır. Rehberimizde her ırkı yetiştirildiği yöre, uçuş biçimi ve bakım ihtiyaçlarıyla birlikte anlatıyoruz.

Güvercinler kümes ya da güvercinlik düzeninde, sürü halinde beslenir. Kuru, iyi havalanan, kemirgenlerden korunan ve düzenli temizlenen bir barınak sağlığın ilk şartıdır. Güvercinlik kurmadan önce yaşadığınız yerdeki apartman yönetimi kararlarını ve belediye düzenlemelerini öğrenmenizi, komşularla iyi ilişkiyi gözetmenizi öneriyoruz. Güvercinlerde bulaşıcı hastalıklar sürü içinde hızla yayılabilir. Aşı ve parazit programını kuş hastalıklarına deneyimli bir veteriner hekimle planlamak ve kuş gribi dönemlerinde Tarım ve Orman Bakanlığı duyurularını takip etmek güvercinciliğin olağan bir parçasıdır.

Kuş kafesi nasıl olmalı? Kafes ve ortam

Kafes, bir kafes kuşunun hayatının büyük bölümünü geçirdiği yerdir; bu yüzden “mümkün olan en geniş” ilkesiyle seçilmelidir. Küçük kuşlar dikine değil yatay uçar, bu nedenle uzun ve geniş bir kafes, yüksek ama dar bir kafesten daha iyidir. Tel aralığı kuşun başını geçirip sıkışmasına izin vermeyecek kadar dar olmalı; papağanlar için yatay teller tırmanmayı kolaylaştırır.

Farklı kalınlıkta, tercihen doğal daldan tünekler ayak sağlığını korur. Yem ve su kaplarının tüneklerin altında kalmaması dışkıyla kirlenmeyi önler. Kafes cereyandan, doğrudan güneşten ve mutfaktan uzak, ailenin yaşadığı ama gürültünün yoğun olmadığı bir köşede, en az bir kenarı duvara dayalı durmalıdır.

Mutfak en riskli alandır: Yapışmaz kaplamalı tava ve tencereler aşırı ısındığında çıkan dumanın kuşlar için ölümcül olabileceği bilinir. Oda spreyleri, sigara dumanı, kokulu mumlar ve boya kokusu da kuşların hassas solunum sistemine zarar verir. Kafes dışında uçuş zamanı verirken pencereleri, aynaları, açık su kaplarını ve diğer evcil hayvanları kontrol edin.

Yazın aşırı sıcak kuşlar için tehlikelidir; sıcak çarpması belirtilerini ve ilk yardımı yaz sıcağında evcil hayvan rehberimizde bulabilirsiniz. Kuşunuzla yolculuk yapacaksanız evcil hayvanla seyahat sayfamız taşıma ve belgeler konusunda yol gösterir.

• Geniş, yatay uçuşa izin veren bir kafes
• Farklı kalınlıkta doğal tünekler
• Kemirilebilir, güvenli oyuncaklar ve yiyecek arama oyunları
• Cereyandan, mutfaktan ve doğrudan güneşten uzak bir konum
• Her gün temizlenen yem ve su kapları

Kafes kuşları ne yer? Beslenme ilkeleri

Yalnızca karışık tohum yemi, kafes kuşlarında en sık görülen beslenme hatasıdır. Tohumlar yağ bakımından zengin, bazı vitamin ve mineraller bakımından ise yetersizdir. Muhabbet kuşu ve sultan papağanı gibi türlerde dengeli bir öğün; türe uygun pelet ya da kaliteli yem karışımı, iyi yıkanmış taze yeşillikler ve sebzeler ile ölçülü miktarda meyveden oluşur.

Kanarya ve ispinozlar küçük tohumlarla beslenir, ancak onlar da yeşillik ve kuş türüne uygun mineral kaynaklarından fayda görür. Güvercinlerde tahıl ve baklagil karışımları temel besindir; grit ve temiz su her zaman ulaşılabilir olmalıdır. Her türün beslenme ayrıntısını katalogdaki kuş sayfalarında ayrıca ele alıyoruz.

Bazı yiyecekler kuşlar için zehirlidir: avokado, çikolata, kafeinli içecekler, alkol ve tuzlu ya da yağlı insan yiyecekleri hiçbir zaman verilmemelidir. Yeni bir yiyeceği az miktarda deneyin; kuşun dışkısında, iştahında ya da davranışında değişiklik görürseniz veteriner hekiminize danışın.

Temiz su da en az yem kadar önemlidir. Su kabı her gün yıkanıp tazelenmeli, kafes kuşlarına banyo yapabilecekleri sığ bir kap düzenli aralıklarla sunulmalıdır. Pek çok kuş banyo yapmayı sever; bu hem tüy bakımına hem de ruh sağlığına iyi gelir. Kuş yemlerini, pelet seçeneklerini ve markaları karşılaştırmak için kuş maması ve yem rehberimize bakabilir, fiyat değişimlerini mama fiyat takibi sayfamızdan izleyebilirsiniz.

Kuş sağlığı ve kuş bakan veteriner

Kuşlar doğada av hayvanı oldukları için hastalığı son ana kadar gizlemeye programlıdır. Bu yüzden kafes kuşlarında belirtiyi fark ettiğinizde hastalık çoğu zaman ilerlemiş olur. Kabarık ve uykulu duruş, tünekte değil kafes tabanında durma, iştahsızlık, dışkının renginde ya da kıvamında değişiklik, burun ya da göz akıntısı, kuyruğu sallayarak nefes alma ve ses değişikliği veteriner hekime danışmanız gereken işaretlerdir.

Her veteriner kliniği kuş muayenesi yapmaz; kanatlı ve egzotik hayvanlara deneyimli bir hekim bulmak önemlidir. Bulunduğunuz ildeki klinikleri il il veteriner rehberimizde arayabilir, mesai dışı durumlarda nöbetçi veteriner listesine başvurabilirsiniz.

Muhabbet kuşlarında sık karşılaşılan sorunları, belirtilerini ve ne zaman beklemeden kliniğe gitmek gerektiğini muhabbet kuşu hastalıkları rehberimizde topladık. Kanama, nefes darlığı, yaralanma ya da zehirlenme şüphesi gibi durumlar için acil durum işaretleri sayfamız ilk adımları anlatır.

Yeni bir kuşu eve getirdiğinizde mevcut kuşlarınızdan ayrı bir odada bir süre karantinada tutmak ve bu sürede bir sağlık kontrolü yaptırmak, sürüye hastalık taşınmasını önlemenin en etkili yoludur.

Yaban kuşları, CITES ve yasal sorumluluk

Saka, ispinoz, florya, iskete ve keklik gibi Türkiye'nin yerli yaban kuşları kafes kuşu değildir. Bu kuşların doğadan yakalanması, kafeste tutulması ve alınıp satılması yasal düzenlemelerle kısıtlanmıştır ve suç oluşturabilir. Kara Avcılığı Kanunu ile Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü'nün düzenlemeleri bu konuda yol gösterir; güncel kuralları bakanlığın duyurularından kontrol etmenizi öneriyoruz. Koruma altındaki türler evde beslenmez.

Yabancı kökenli papağan ve egzotik kuşlarda ise uluslararası ticaret CITES sözleşmesiyle denetlenir. Jako gibi bazı papağan türleri sözleşmenin en sıkı koruma listesinde yer alır; bu kuşların yasal olarak el değiştirmesi için üretim ve ticaret belgeleri gerekir. Muhabbet kuşu ve sultan papağanı gibi yaygın üretilen türler ise CITES listelerinin dışındadır.

Belgesiz satılan, ucuz fiyatla sunulan ya da “doğadan yakalandı” diye tanıtılan kuşlardan uzak durun. Kaçak yakalanan kuşların önemli bir bölümü taşıma sırasında hayatını kaybeder ve bu ticaret doğadaki popülasyonları tehdit eder. Belgeli üreticiden alınan, elde büyütülmüş bir kuş hem yasal güvence sağlar hem de eve çok daha kolay uyum gösterir.

Kuşlar da 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu kapsamındadır. Bakımını üstlenemediğiniz bir kuşu doğaya salmak hem kuşun ölümüne yol açabilir hem de sorumluluğu ortadan kaldırmaz; sahiplendirme için güvenilir kişi ve kurumlara başvurun. Diğer tür sayfalarımıza sürüngenler ve küçük memeliler üzerinden ulaşabilirsiniz.