Sürüngenler ve Amfibiler

Sürüngen nedir? Sürüngenlerin özellikleri

Sürüngenler; yılanları, kertenkeleleri, kaplumbağaları, timsahları ve Yeni Zelanda'ya özgü tuatarayı kapsayan omurgalı hayvan grubudur. Ortak noktaları, derilerinin keratinden oluşan pullar ya da kalkanlarla kaplı olması, akciğerle solunum yapmaları ve karada bırakılabilen, kabuklu yumurtayla çoğalabilmeleridir. Bazı yılan ve kertenkele türleri ise yumurtayı vücudunda taşıyıp canlı yavru doğurur.

Sürüngenlerin özellikleri arasında en çok merak edileni vücut sıcaklığıdır. Sürüngenler ektotermdir, yani halk arasındaki adıyla soğukkanlıdır: vücut ısılarını kendi metabolizmalarıyla sabit tutmazlar, çevreden aldıkları ısıyla düzenlerler. Güneşlenir, ısınınca gölgeye çekilir, gece serin bir kovuğa saklanırlar. Bu yüzden sürüngenlerin vücut sıcaklığı sabit değildir; ortamın sıcaklığıyla birlikte değişir.

Bu özellik evde bakımı da doğrudan belirler. Ektoterm bir hayvanın sindirimi, bağışıklığı ve hareketliliği bulunduğu ortamın ısısına bağlıdır. Soğuk kalan bir kertenkele yediğini sindiremez, hastalığa karşı direnci düşer. Sağlık ve bakım rehberlerimizde ve her sürüngen sayfasında bu nedenle önce ısı ve ışık ihtiyacını, sonra beslenmeyi anlatıyoruz.

Pullu deri de büyüdükçe yenilenir. Yılanlar derilerini çoğu zaman tek parça halinde, kertenkeleler ise parça parça değiştirir. Kaplumbağalarda kabuğu oluşturan kalkanlar yavaşça yenilenir. Deri değişimindeki takılmalar, ortamın nemi ya da beslenmesi hakkında ilk ipucunu veren işaretlerdir.

Sürüngen mi, amfibi mi? Kaplumbağa, timsah, kurbağa

Sürüngenler ve amfibiler sıkça karıştırılır, çünkü ikisi de ektotermdir ve çoğu teraryumda bakılır. Asıl fark deride ve yaşam döngüsündedir. Amfibilerin derisi pulsuz, nemli ve geçirgendir; su ve havayı kısmen deriden alırlar. Çoğu amfibi yumurtasını suya bırakır, yavrular suda larva olarak yaşar ve başkalaşım geçirerek erişkin olur. Sürüngenlerde ise deri pulludur ve suda larva evresi yoktur.

Bu ayrıma göre sık sorulan soruların cevabı nettir: Kaplumbağa sürüngendir, kara kaplumbağası da su kaplumbağası da deniz kaplumbağası da. Timsah sürüngendir; hatta timsahlar, yaşayan sürüngenler içinde kuşlarla en yakın akrabalığı olan gruptur. Buna karşılık kurbağa sürüngen değildir, amfibidir. Semender de sürüngen değildir; görünüşü kertenkeleye benzese de pulsuz, nemli derisi olan bir amfibidir.

Sitemizde amfibileri de sürüngenlerle aynı başlık altında topladık, çünkü bakım mantıkları birbirine yakındır. Aksolotl bir semender türüdür ve erişkin olduğu halde dış solungaçlarını korur; ömrünü suda geçirir. Ateş semenderi, kırmızı gözlü ağaç kurbağası ve Pacman kurbağası da amfibiler grubundadır.

Amfibilerin geçirgen derisi onları kimyasallara karşı çok hassas kılar. Musluk suyundaki klor, ellerdeki sabun ya da krem kalıntısı onlara zarar verebilir. Bu yüzden amfibileri elle tutmak yerine gözlemlemek, suyu klorsuz kullanmak ve bakım öncesi elleri sade suyla durulamak önerimizdir.

Yılan türleri ve evcil yılan seçimi

Yılanlar, bacakları olmayan, göz kapakları yerine saydam bir pulla korunan gözlere sahip sürüngenlerdir. Kokuyu çatallı dilleriyle toplar, avlarını çoğunlukla boğarak ya da doğrudan yutarak avlarlar. Evcil yılan olarak bakılan türlerin büyük kısmı zehirsiz ve boğarak avlanan türlerdir.

Yeni başlayanlar için en çok önerilen evcil yılan mısır yılanıdır: Kuzey Amerika kökenlidir, sakin yapılıdır ve renk çeşitliliği geniştir. Aynı gruptan Kaliforniya kral yılanı ve süt yılanı da bakımı görece anlaşılır türlerdir. Pitonlar ve boalar arasında top piton, tehlike sezince top gibi kıvrılmasıyla bilinir ve uysal yapısıyla sevilir; ancak zaman zaman uzun süre yem reddedebilir.

Daha iri türler deneyim ister. Kırmızı kuyruklu boa gibi büyük yılanlar, yetişkinlikte geniş ve sağlam bir teraryuma, güçlü bir tutuşa alışkın bir bakıcıya ihtiyaç duyar. Burma pitonu, ağ desenli piton ve anakonda gibi dev türler ise ev koşullarına uygun değildir; sitemizde bu türleri yalnız tanıtım amacıyla anlatıyoruz.

Kral kobra, kara mamba ve çıngıraklı yılan gibi zehirli yılan türleri de katalogda yer alır, ama yalnız bilgi amacıyla. Zehirli türler evde beslenmez; bu tür hayvanların bulundurulması ciddi can güvenliği riski taşır ve yasal izinlere tabidir.

Türkiye yılan türleri ve yerli sürüngenler

Türkiye, iklim ve yükselti çeşitliliği sayesinde zengin bir sürüngen faunasına sahiptir. Türkiye yılan türleri arasında en çok bilinenler, hızlı ve zehirsiz kara yılan ile ince yapılı ok yılanıdır. Ülkemizde zehirli yılanlar da bulunur; bunların önemli bir kısmı engerekler grubundandır.

Doğada bir yılanla karşılaşmak çoğu zaman tehlike değildir; yılanlar insandan kaçmayı tercih eder. Yılanı yakalamaya, öldürmeye ya da yerinden oynatmaya çalışmamak, mesafe bırakıp uzaklaşmak en doğru davranıştır. Yılan ısırığında kişiyi sakin tutmak, ısırılan bölgeyi hareketsiz bırakmak ve hemen 112'yi aramak gerekir; yarayı kesmek, emmek ya da sıkı bağ uygulamak önerilmez. Evcil hayvanınız ısırıldıysa nöbetçi veteriner listemizden en yakın kliniğe ulaşabilirsiniz.

Kertenkele türleri arasında duvar kertenkelesi bahçelerde ve taş duvarlarda sık görülen yerli bir türdür. Güney kıyılarımızda yaşayan Akdeniz bukalemunu da yerli faunamızın parçasıdır. Kara kaplumbağalarından mahmuzlu kaplumbağa ve Hermann kaplumbağası ile kıyılarımıza yuva yapan Caretta caretta da yerli türlerdir.

Yerli sürüngenler doğada kalmalıdır. Bahçede bulunan bir kaplumbağayı ya da bukalemunu eve almak, hem hayvanın ölümüne yol açabilir hem de yasal sorun doğurur. Bu konuyu aşağıdaki yasal bölümde ayrıntılı anlatıyoruz.

Kertenkele türleri: gekolar, ejderler, bukalemunlar

Kertenkeleler, sürüngenler içinde en çeşitli gruplardan biridir ve evcil sürüngen olarak en çok tercih edilen türler de buradan çıkar. Rehberimizde onları gekolar, iguana ve agamalar, bukalemunlar, varanlar ve tegular ile diğer kertenkeleler olarak grupladık.

Gekolar arasında leopar geko, yere yakın yaşayan, alacakaranlıkta hareketlenen, göz kapakları olan ve yapışkan parmak yastıkları bulunmayan bir türdür; uysal yapısıyla yeni başlayanların en sık seçtiği kertenkeledir. Tepeli geko ise ağaçta yaşar, dikey teraryum ister ve hazır meyve bazlı karışımlarla böcekleri birlikte tüketir. Tokay geko daha savunmacı bir türdür; Avustralya kökenli mavi dilli kertenkele ise iri yapılı ama sakin bir yer kertenkelesidir.

Agamalar arasında sakallı ejder, gündüz aktif, meraklı ve insana alışan yapısıyla sevilir; güçlü bir sıcak bölge ve iyi bir UVB kaynağı ister. Yeşil iguana ise yavruyken küçük görünse de yetişkinlikte çok büyür, otçuldur ve geniş bir yaşam alanı ister; bu yüzden deneyimli bakıcılara uygundur. Uromastyx çöl iklimine uyumlu, ağırlıklı otçul bir kertenkeledir.

Bukalemunlar renk değiştirme ve bağımsız hareket eden gözleriyle tanınır, ama bakımları zordur. Peçeli bukalemun iyi havalandırılan ağ teraryum, yaprak üzerindeki su damlalarından içme imkânı ve sakin bir ortam ister; strese çok duyarlıdır. Komodo ejderi gibi dev varanlar ise yalnız doğada ve hayvanat bahçelerinde yaşar.

Kaplumbağa türleri: kara, su ve deniz

Kaplumbağa türleri yaşadıkları ortama göre üç ana grupta toplanır: kara kaplumbağaları, tatlı su kaplumbağaları ve deniz kaplumbağaları. Hepsinin ortak özelliği, sırt ve karın kalkanından oluşan, iskeletle kaynaşmış bir kabuktur. Kabuk bir ev değil, hayvanın vücudunun parçasıdır; kaplumbağa kabuğundan çıkamaz.

Evde en sık karşılaşılan tür, kırmızı yanaklı su kaplumbağasıdır. Küçük yavru olarak satılır, ancak büyüdükçe geniş bir akvaryum, güçlü bir filtre, kuruyabileceği bir kara bölümü ve UVB lambası ister. Bu tür Kuzey Amerika kökenlidir; doğaya bırakıldığı birçok ülkede yerli türlerle rekabet eden istilacı bir tür haline gelmiştir.

Kara kaplumbağaları otçuldur ve bahçede gün ışığından yararlanabildiklerinde iyi gelişir; ancak Türkiye'de yaşayan kara kaplumbağaları koruma altındadır ve doğadan alınamaz. Ayrıntılı bakım ve beslenme için kaplumbağa bakımı ve kaplumbağa ne yer? rehberlerimize bakabilirsiniz.

Deniz kaplumbağaları ise hiçbir koşulda evde bakılmaz. Caretta caretta ve yeşil deniz kaplumbağası kıyılarımızda yuva yapan, koruma altındaki türlerdir. Yuvalama kumsallarında ışık kullanmamak, yuvaları rahatsız etmemek ve yaralı bir kaplumbağa gördüğünüzde yetkililere haber vermek yapılabilecek en değerli katkıdır.

Evde hangi sürüngen beslenir?

Evcil sürüngen seçerken ilk soru "hangisi güzel?" değil, "hangisinin ihtiyacını uzun yıllar boyunca karşılayabilirim?" olmalı. Sürüngenlerin çoğu uzun yaşar; bazı kaplumbağa ve yılan türleri onlarca yıl bakım ister. Yetişkin boyu, beslenme tipi, aktif olduğu saat ve sizin evinizde ayırabileceğiniz alan, seçimi belirleyen başlıca ölçütlerdir.

Yeni başlayanlar için önerimiz genellikle üç türdür. Leopar geko, orta boy bir teraryumda yaşayabilen, böcekle beslenen, sakin bir kertenkeledir. Mısır yılanı, bakımı öngörülebilir, ele alışan ve zehirsiz bir evcil yılandır. Sakallı ejder ise daha büyük bir teraryum ve güçlü aydınlatma ister, ama gün içinde aktif ve etkileşime açık olduğu için ailelerin sık tercih ettiği bir türdür.

Satın almadan önce hayvanın yetiştirme kökenini sormanızı öneriyoruz. Esaret altında üretilmiş bir sürüngen hem ev koşullarına daha kolay uyum sağlar hem de doğadan toplanan hayvanların taşıdığı parazit ve stres sorunlarını daha az yaşar. Yeni gelen hayvanı bir süre diğer sürüngenlerinizden ayrı tutmak da hastalık bulaşmasını önler.

Sürüngen, kucakta sevilmekten çok gözlemlenmekten hoşlanan bir dosttur. Ellenmeye alışan türler olsa da çoğu sürüngen için kısa ve sakin temaslar yeterlidir. Bu beklentiyle başlamak hem sizi hem hayvanı mutlu eder.

Sürüngen teraryum nasıl kurulur? Isı, UVB ve nem

Sürüngen teraryum kurulumunun temel ilkesi ısı gradyanıdır: teraryumun bir ucu ısıtılır, diğer ucu serin bırakılır. Hayvan, ihtiyacına göre iki bölge arasında yer değiştirerek vücut sıcaklığını kendisi ayarlar. Her iki uçta birer saklanma yeri koymak, hayvanın ısınırken ya da serinlerken kendini güvende hissetmesini sağlar.

Isıtıcılar mutlaka bir termostata bağlanmalı, sıcaklık her iki uçtan dijital termometreyle ölçülmelidir. Termostatsız ısı kaynakları aşırı ısınma ve yanıklara yol açabilir. Nem de türe göre değişir: çöl kökenli bir sakallı ejder kuru bir ortam isterken, tepeli geko ya da bukalemun daha nemli bir ortamda yaşar. Nemi bir higrometreyle izlemek tahminden çok daha güvenilirdir.

Gündüz aktif kertenkeleler ve kaplumbağalar için UVB aydınlatması çoğu durumda vazgeçilmezdir. UVB, derinin D3 vitamini üretmesini, dolayısıyla kalsiyumun kullanılmasını sağlar. Cam ve pleksiglas UVB'yi büyük ölçüde engellediği için lamba teraryumun içinde ya da ağ kapağın üzerinde olmalıdır. UVB lambalarının etkisi, ışık vermeye devam etseler bile zamanla azalır; üreticinin önerdiği aralıkta değiştirilmeleri gerekir.

Kapak sağlam ve kilitli olmalıdır; özellikle yılanlar küçük aralıklardan kaçmakta ustadır. Zemin malzemesi, dekor ve su kabı türe göre seçilir. Sıcak yaz günlerinde teraryumun güneş alan bir pencerenin önünde bırakılmaması gerekir; aşırı sıcaklık konusunda yaz sıcağında evcil hayvan rehberimizdeki uyarılar sürüngenler için de geçerlidir.

• Isı kaynağı + termostat + iki uçta dijital termometre
• Sıcak ve serin uçta birer saklanma yeri
• Türe uygun UVB lamba ve gece-gündüz ışık düzeni
• Higrometre ile izlenen, türe uygun nem
• Kilitli kapak, kolay temizlenen zemin, temiz su kabı

Sürüngenler ne yer? Beslenme tipleri

Sürüngenler beslenme tipine göre üç gruba ayrılabilir: böcekçiller, etçiller ve otçullar; bazı türler ise hem bitki hem böcek tüketen karışık beslenen hayvanlardır. Leopar geko gibi böcekçil türler cırcır böceği, çekirge ve benzeri canlı böceklerle; yılanlar uygun boyda kemirgenlerle; yeşil iguana ve kara kaplumbağaları ise yapraklı yeşillik ve otlarla beslenir. Sakallı ejder yavruyken daha çok böcek, yetişkinken daha çok bitki tüketir.

Böcekle beslenen türlerde iki uygulama öne çıkar. Birincisi, böcekleri sürüngene vermeden önce besleyici yeşilliklerle beslemektir; böylece böceğin besin değeri artar. İkincisi, böcekleri sürüngenlere yönelik kalsiyum ve vitamin takviyesiyle tozlamaktır. Takviyenin ne sıklıkla verileceği tür ve yaşa göre değişir; bu planı egzotik hayvanlarla ilgilenen bir veteriner hekimle birlikte yapmanızı öneriyoruz.

Yılanlarda dondurulmuş ve uygun biçimde çözülmüş yem, canlı yeme göre daha güvenli kabul edilir; canlı bir kemirgen, uzun süre teraryumda kaldığında yılanı yaralayabilir. Su kaplumbağaları ise suda beslenir; ne yediklerini ve neyin verilmemesi gerektiğini kaplumbağa ne yer? rehberimizde anlattık.

Her durumda temiz ve taze su bulunmalıdır. Bukalemun gibi bazı türler kaptan su içmez, yapraklardaki damlaları yalar; bu türlerde düzenli püskürtme ya da damlatma sistemi gerekir.

Sağlık, hijyen ve yasal sınırlar

Sürüngenler hastalıklarını uzun süre gizleyebilir; belirti ortaya çıktığında sorun çoğu zaman ilerlemiştir. İştahsızlık, hareketsizlik, deri değişiminin takılması, ağız açık nefes alma, burun ya da ağız çevresinde akıntı ve dışkıda değişiklik görürseniz egzotik hayvanlarla çalışan bir veteriner hekime danışın. Kalsiyum, D3 vitamini ya da UVB eksikliğinde görülen metabolik kemik hastalığı, kertenkele ve kaplumbağalarda kemiklerin ve kabuğun yumuşamasıyla seyreden ciddi bir durumdur; doğru ışık ve beslenmeyle büyük ölçüde önlenebilir.

Her veteriner kliniği sürüngenlere bakmaz. İl il veteriner rehberimizden egzotik hayvanlarla ilgilenen klinikleri araştırabilir, muayene ücretleri için veteriner muayene ücreti sayfamıza göz atabilirsiniz. Acil işaretleri acil durum rehberimizde topladık.

Sürüngenler bağırsaklarında, kendileri hasta görünmeden Salmonella bakterisi taşıyabilir. Hayvana ya da teraryum malzemesine dokunduktan sonra elleri sabunla yıkamak, teraryum eşyalarını mutfak lavabosunda temizlememek ve sürüngenin mutfakta dolaşmasına izin vermemek basit ama etkili önlemlerdir. Küçük çocukların, hamilelerin, yaşlıların ve bağışıklığı zayıf kişilerin bulunduğu evlerde bu hijyen kuralları daha da önemlidir.

Yasal tarafta üç kural akılda tutulmalı. Birincisi, nesli tehlike altındaki türlerin uluslararası ticareti CITES sözleşmesiyle düzenlenir; bu kapsamdaki bir türü alırken belgelerin eksiksiz olduğundan emin olun. İkincisi, yerli sürüngenler doğadan toplanmaz, satılmaz ve evde beslenmez; koruma altındaki türler için Tarım ve Orman Bakanlığı'nın güncel düzenlemelerini kontrol edin. Üçüncüsü, artık bakamadığınız bir su kaplumbağasını ya da başka bir sürüngeni asla göle, dereye ya da parka bırakmayın; hem hayvan hem yerli doğa zarar görür. Bunun yerine sahiplendirme yoluna gidin; genel ilkeler için sahiplenme rehberimize bakabilirsiniz.