Çiftlik Hayvanları ve Irkları

Çiftlik hayvanları nelerdir?

Çiftlik hayvanları, insanların besin, giysi hammaddesi ya da iş gücü için yetiştirdiği evcil hayvanlardır. Türkiye'de en yaygın olanları büyükbaş grubunda sığır ve manda, küçükbaş grubunda koyun ve keçi, kanatlılarda tavuk, hindi, kaz ve ördek ile tek tırnaklılarda at ve eşektir. Arıcılık ve su ürünleri de hayvancılığın parçası olsa da bu sayfada memeli ve kanatlı çiftlik hayvanlarına odaklanıyoruz.

Her türün içinde ise yüzlerce yıllık seleksiyonla oluşmuş ırklar vardır. Irk, ortak kökene, benzer görünüşe ve kalıtsal verim özelliklerine sahip hayvan topluluğudur. Bir ırkı tanımak; onun hangi iklime uyduğunu, ne tür bir barınak ve bakım istediğini ve hangi verim için yetiştirildiğini anlamak demektir.

Irklar genellikle verim yönüne göre gruplanır: sütçü, etçi, kombine (hem süt hem et), yumurtacı, yapağı ya da tiftik veren ve binek ya da koşum için yetiştirilen ırklar. Rehberimizdeki ırk sayfalarında her ırkın kökenini, verim yönünü ve bakım özelliklerini bu çerçevede anlatıyoruz.

Çiftlik hayvanları rehberimizi büyükbaş, küçükbaş, kanatlı ve at ırkları olarak düzenledik. Süt sığırcılığını merak ediyorsanız dünyanın en yaygın sütçü ırklarından Holstein sayfasından başlayabilir, bahçenizde küçük bir kümes kurmayı düşünüyorsanız sakin yapılı Sussex gibi kombine tavuk ırklarını inceleyebilirsiniz. Her ırk sayfasında, o ırkı yetiştirmeden önce bilinmesi gereken bakım ve barınak notlarını da bulacaksınız.

İnek ve sığır ırkları: sütçü, etçi, kombine

Sığır ırkları verim yönüne göre üç ana gruba ayrılır. Sütçü ırklar arasında en bilineni, siyah-beyaz alacalı rengiyle tanınan ve yüksek süt verimi için seçilmiş Holstein'dır. Manş Denizi'ndeki Jersey adası kökenli Jersey ise daha küçük yapılıdır ve yağ oranı yüksek sütüyle bilinir.

Kombine ırklar hem süt hem et için yetiştirilir. İsviçre kökenli Simental, Türkiye'de de yaygın bir kombine ırktır. Alp bölgesinden gelen ve ülkemizde Esmer adıyla da bilinen Montofon, dayanıklılığı ve kombine verimiyle birçok bölgede tercih edilir.

Etçi ırklar ise hızlı büyüme ve karkas kalitesi için seçilmiştir. İskoçya kökenli, boynuzsuz Angus, Fransa kökenli açık renkli Şarole ve Limuzin, beyaz yüzlü Hereford bu grubun bilinen temsilcileridir. Kas yapısı çok gelişmiş Belçika mavisi, doğum güçlüğünün sık görülmesi nedeniyle hayvan refahı açısından da tartışılan bir ırktır.

Sığır ırkları arasında seçim yaparken yalnız verim değil, bölgenin iklimi, mera durumu ve işletmenin bakım imkânı da hesaba katılmalıdır. Yüksek verimli kültür ırkları iyi besleme ve barınak koşulları isterken, yerli ırklar daha zor koşullara uyum sağlar.

Yerli inek ırkları: Boz ırk, Yerli Kara

Anadolu'nun yerli inek ırkları, yüzyıllar boyunca bölgesel iklime, meraya ve hastalıklara uyum sağlamış hayvanlardır. Verimleri kültür ırklarına göre düşük olsa da dayanıklılıkları, düşük girdiyle yaşayabilmeleri ve genetik çeşitlilikleri onları değerli kılar.

Boz ırk, adını gri tonlu renginden alır; Trakya ve Batı Anadolu'da yetiştirilen, iri boynuzlu ve dayanıklı bir yerli sığırdır. Yerli Kara, küçük yapılı, siyah renkli ve özellikle İç Anadolu'nun zor koşullarına uyum sağlamış bir ırktır. Doğu Anadolu Kırmızısı ve Güney Anadolu Kırmızısı da bölgelerinin adını taşıyan yerli ırklarımızdandır.

Kars yöresine özgü Zavot da Türkiye'nin yerli sığır ırkları arasında sayılır. Bu ırkların bir kısmı, saf hâlde yetiştirilen hayvan sayısının azalması nedeniyle koruma programlarına alınmıştır. Yerli ırkların korunmasını aşağıdaki bölümde ayrıca anlatıyoruz.

Yerli sığırların değeri yalnız genetik çeşitlilikte değildir. Mera ağırlıklı, düşük maliyetli yetiştiricilikte, dağlık ve kurak bölgelerde ya da yem kaynaklarının kısıtlı olduğu dönemlerde yerli ırklar kültür ırklarının zorlandığı koşullarda verim vermeye devam edebilir. Bu nedenle bazı yetiştiriciler, yerli ırkların dayanıklılığını kültür ırklarının verimiyle birleştiren melezlemeler yapar; ancak saf yerli sürülerin korunması da en az bu kadar önemlidir.

Koyun ırkları ve Türkiye koyun ırkları

Koyun ırkları, yapağı tipine, kuyruk yapısına ve verim yönüne göre ayrılır. Türkiye koyun ırkları arasında en yaygın olanı, yağlı kuyruklu ve İç Anadolu'nun bozkır koşullarına uyumlu Akkaraman'dır. Doğu Anadolu'da Morkaraman, Güneydoğu'da sütüyle bilinen İvesi, Karadeniz'de Karayaka ve Batı Anadolu'da Dağlıç yetiştirilir.

Sütçü koyun ırkları arasında İzmir ve Çeşme yöresiyle özdeşleşen Sakız koyunu öne çıkar; yüksek döl verimiyle de tanınır. Trakya'nın ince kuyruklu Kıvırcık koyunu ise et kalitesiyle bilinir. Van yöresine özgü Norduz ve Doğu Karadeniz'in Hemşin koyunu, bölgesel yerli ırklarımıza diğer örneklerdir.

Etçi koyun ırkları arasında yerli ırklardan Kıvırcık ve et-yapağı yönlü Karacabey Merinosu sayılabilir. Karacabey Merinosu, Merinos ırklarının ince yapağısıyla yerli koyunların dayanıklılığını birleştirmek amacıyla geliştirilmiştir. Bunların yanında, et verimini artırmak için yurt dışından getirilen etçi ırklarla melezleme de yapılmaktadır.

Koyun yetiştiriciliğinde ırk seçimi, mera kalitesine ve bölgenin iklimine göre yapılmalıdır. Kuraklığa dayanıklı yağlı kuyruklu ırklar bozkırda, sütçü ırklar ise daha iyi besleme imkânı olan işletmelerde başarılı olur. Kırkım zamanlaması, doğum dönemi bakımı ve kuzuların ilk günlerinde ağız sütü almaları da sürünün sağlığını doğrudan etkiler.

Keçi ırkları: Kıl, Ankara, Saanen

Keçi ırkları arasında Türkiye'de en yaygın olanı, siyah ve kaba kıllı Kıl keçisidir. Dağlık ve ormanlık alanlara uyumu, dayanıklılığı ve az bakımla yaşayabilmesiyle kırsalın vazgeçilmez hayvanıdır.

Ankara keçisi, tiftik adı verilen parlak ve ince lifiyle dünyaca bilinen bir yerli ırkımızdır; İngilizcede bu life "mohair" denir. Toros Dağları'nda yetiştirilen Honamlı ve Güneydoğu'nun sütçü ırkı Kilis keçisi de Anadolu'nun yerli keçi ırkları arasındadır.

Sütçü kültür ırkları arasında İsviçre kökenli, beyaz renkli Saanen öne çıkar. Uzun sarkık kulaklı Şam keçisi, Malta keçisi ve Alpin de süt verimi için yetiştirilen ırklardır. Güney Afrika kökenli Boer ise etçi bir keçi ırkıdır.

Keçiler meraklı, zeki ve tırmanmayı seven hayvanlardır. Barınakları kuru olmalı, çitleri sağlam ve yeterince yüksek tutulmalıdır; aksi halde kaçmaları ve fidanlara zarar vermeleri kaçınılmazdır. Tırnakları düzenli kontrol edilmeli, nemli zeminde uzun süre kalmaları önlenmelidir; keçiler yağmurdan hoşlanmaz ve kuru bir sığınağa ihtiyaç duyar.

Tavuk ırkları ve Türk tavuk ırkları

Tavuk ırkları yumurtacı, etçi, kombine ve süs ırkları olarak gruplanır. Türk tavuk ırkları arasında en tanınanı, uzun ötüşüyle ünlü Denizli horozudur. Sinop yöresinin Gerze tavuğu ve başındaki tepeli tüyleriyle dikkat çeken Sultan tavuğu da Türkiye ile özdeşleşmiş ırklardır. Bu ırklar yüksek yumurta verimi için değil, dayanıklılıkları, görünüşleri ve kültürel değerleri için yetiştirilir; bu yüzden hobi yetiştiricileri ve yerli ırk meraklıları arasında özel bir yere sahiptir.

Kültür ırkları arasında İtalya kökenli Leghorn yumurtacı bir ırk olarak bilinir. Rhode Island Red, Sussex, Wyandotte ve Plymouth Rock ise hem yumurta hem et için yetiştirilen kombine ırklardır. Ayaklarına kadar tüylü, iri yapılı ve sakin Brahma tavuğu, hobi kümeslerinde sık tercih edilir.

Hint horozu (Aseel) gibi bazı ırklar tarihsel olarak dövüş amacıyla yetiştirilmiştir. Hayvanları dövüştürmek 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu ile yasaktır; bu ırkları yalnız tanıtım ve gen kaynağı açısından ele alıyoruz.

Evde ya da bahçede küçük bir kümes kurmak isteyenler için sakin yapılı, iklime dayanıklı ırklar seçmek, kümesi yırtıcılara karşı güvenli kılmak ve kanatlı hastalıklarına karşı hijyen kurallarına uymak önemlidir. Kümesin kuru, havadar ve kolay temizlenebilir olması, tavukların eşelenebileceği bir gezinme alanı ve toz banyosu yapabilecekleri bir köşe, tüy ve deri sağlığını korumanın en basit yoludur.

At ırkları: Arap atı, Ahal Teke ve yerli atlar

At ırkları genel olarak sıcakkanlı, soğukkanlı ve ılıkkanlı olarak gruplanır; bu ayrım vücut ısısını değil mizacı ve yapıyı anlatır. Sıcakkanlı ırklar hızlı, çevik ve enerjiktir. Bu grubun en bilinen üyesi Arap atıdır; dayanıklılığı ve zarif yapısıyla birçok modern at ırkının oluşumuna katkıda bulunmuştur. Türkmenistan kökenli Ahal Teke de parlak tüyleri ve dayanıklılığıyla tanınan sıcakkanlı bir ırktır.

İngiliz safkanı yarış atı olarak, Haflinger ve Appaloosa binicilikte, Clydesdale ve Percheron gibi iri ırklar ise ağır koşum işlerinde bilinir. Küçük boyuyla dikkat çeken Shetland midillisi, İskoçya'nın Shetland adalarından gelir ve dayanıklı bir midilli ırkıdır.

Anadolu'nun da kendine özgü atları vardır. Anadolu yerli atı, küçük yapılı ama zor koşullara dayanıklı bir ırktır. Kayseri yöresinin Uzunyayla atı, Canik, Hınıs, Malakan ve Çukurova atları ile yürüyüş biçimiyle bilinen Rahvan atı yerli at mirasımızın parçalarıdır.

At bakımı; düzenli tımar, nal ve tırnak bakımı, diş kontrolü ve bol hareket ister. Bir atın ihtiyaçları bir binek hayvanından çok daha fazlasını kapsar; at sahibi olmadan önce ahır, mera ve uzman desteğini planlamak gerekir. Atlar sosyal ve ürkek hayvanlardır; yalnız tutulan, gün boyu ahırda kapalı kalan ya da yeterince hareket edemeyen atlarda davranış sorunları ve sindirim rahatsızlıkları daha sık görülür. Bu yüzden düzenli serbest gezinme ve başka atlarla temas, at bakımının ayrılmaz parçasıdır.

Yerli ırkların korunması ve gen kaynakları

Yerli ırklar, yüksek verimli kültür ırklarıyla melezleme ve yetiştiricilikten vazgeçilmesi nedeniyle birçok ülkede azalmaktadır. Oysa bu ırklar; iklim değişikliğine, hastalıklara ve düşük girdili koşullara uyum sağlayan genleri taşır. Bir yerli ırk kaybolduğunda, bu genetik miras da geri dönülmez biçimde kaybolur.

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), dünyadaki çiftlik hayvanı ırklarının kaydını ve risk durumunu DAD-IS adlı bilgi sisteminde tutar. Türkiye'de ise yerli hayvan genetik kaynaklarının korunması, Tarım ve Orman Bakanlığı'na bağlı Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM) koordinasyonunda yürütülen projelerle sürdürülür.

Bu projelerde yerli ırklar, kendi yetiştiricilerinin elinde ve kendi bölgelerinde yaşatılarak (yerinde koruma) ya da araştırma enstitülerinde sürüler halinde korunur. Boz ırk ve Yerli Kara gibi yerli sığır ırkları bu çalışmaların bilinen örnekleridir; birçok yerli koyun, keçi, tavuk ve at ırkı da benzer projelerle izlenmektedir. Hangi ırkların koruma altında olduğunu gösteren güncel listeyi TAGEM ve FAO kaynaklarından kontrol edebilirsiniz.

Yerli ırk yetiştiriciliği yapan bir işletme, hem kendi bölgesinin mirasını yaşatır hem de geleceğin iklim koşullarına dayanıklı hayvancılığına katkı sağlar. Yerli ırk ürünlerini tercih etmek de bu korumayı destekler. Yerel peynir, yapağı, tiftik ya da yumurta gibi ürünlerin değer kazanması, yetiştiricinin bu ırkları sürüsünde tutmaya devam etmesi için en güçlü ekonomik nedendir.

Bakım, barınak ve hayvan refahı

Hangi tür ve ırk olursa olsun, sağlıklı bir çiftlik hayvanının temel ihtiyaçları aynıdır: temiz ve sürekli erişilebilir su, türüne ve verimine uygun yem, kuru ve iyi havalandırılan bir barınak, yatabileceği temiz bir altlık ve hareket edebileceği yeterli alan. Kötü havalandırılan, nemli ve kalabalık barınaklar solunum ve ayak hastalıklarının başlıca nedenidir.

Hayvan refahı, hayvanın yalnız hayatta kalmasını değil iyi yaşamasını hedefler. Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü'nün (WOAH) de benimsediği ilkelere göre hayvan; açlık ve susuzluktan, rahatsızlıktan, acı, yaralanma ve hastalıktan, korku ve sıkıntıdan uzak olmalı ve doğal davranışlarını sergileyebilmelidir. 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu da hayvanlara kötü muamele edilmesini yasaklar.

Düzenli tırnak bakımı, koyunlarda kırkım, sığırlarda meme sağlığı kontrolü, atlarda diş ve nal bakımı rutin bakımın parçalarıdır. Bu işlerin bir kısmı uzmanlık ister; işletmenizde çalışan veteriner hekim ve deneyimli yetiştiricilerle birlikte bir bakım takvimi oluşturmanızı öneriyoruz. Bölgenizdeki veteriner hekimleri il il veteriner rehberimizden bulabilirsiniz.

Çiftlik hayvanları da sürü hayvanıdır. Sığır, koyun, keçi ve at yalnız bırakıldığında strese girer; mümkün olduğunca hemcinsleriyle birlikte tutulmalıdır. Sıcak yaz günlerinde gölgelik ve serin su, soğuk kış günlerinde ise rüzgârı kesen ama havalandırmayı bozmayan bir barınak, hayvanların hem verimini hem refahını korur.

Sağlık, küpe, kayıt ve yasal yükümlülükler

Çiftlik hayvanlarında koruyucu hekimlik, tedaviden çok daha etkilidir. Aşılama, iç ve dış parazit mücadelesi ve yeni gelen hayvanların bir süre sürüden ayrı tutulması, işletmenin veteriner hekimiyle birlikte hazırlanan bir sürü sağlığı programının parçası olmalıdır. İştahsızlık, ateş, ishal, topallık, süt veriminde ani düşüş ya da sürüde beklenmedik ölümler görüldüğünde vakit kaybetmeden veteriner hekime danışın; acil durumlar için nöbetçi veteriner listemize de bakabilirsiniz.

Türkiye'de sığır, koyun ve keçi gibi hayvanlar kulak küpesiyle kimliklendirilir ve Tarım ve Orman Bakanlığı'nın kayıt sistemine (TÜRKVET) kaydedilir. Doğum, satış, kesim ve ölüm gibi değişikliklerin bildirilmesi yetiştiricinin sorumluluğudur. Hayvanların il ve ilçeler arasında taşınması da Bakanlık düzenlemelerine ve veteriner sağlık belgelerine bağlıdır; ayrıntılar için bağlı olduğunuz il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüne danışın.

Bazı hayvan hastalıkları, hem hayvan sağlığı hem de halk sağlığı açısından taşıdıkları risk nedeniyle ihbarı zorunlu hastalıklar arasındadır. Şap, şarbon, brusella, kuduz ve kanatlılarda kuş gribi bunlara örnektir. 3285 sayılı Hayvan Sağlığı ve Zabıtası Kanunu çerçevesinde, bu hastalıklardan şüphelenen kişinin muhtarlığa ya da en yakın resmî veteriner hekime haber vermesi gerekir. Güncel hastalık listesini Bakanlığın duyurularından kontrol etmenizi öneriyoruz.

Bahçede birkaç tavuk ya da bir midilli besleyen hobi yetiştiricileri de bu kuralların dışında değildir. Kayıt, hijyen ve hastalık bildirimi konusunda bağlı olduğunuz müdürlükten bilgi almak, hem hayvanlarınızı hem de çevrenizi korur. Evcil hayvan sağlığı ve bakımıyla ilgili diğer konular için sağlık ve bakım rehberimize göz atabilirsiniz.