Köpek uyuzu: sarkoptik ve demodektik uyuz, belirtiler, bulaşma ve tedavi

Uyuz, gözle görülmeyen küçük akarların deride ya da kıl köklerinde çoğalmasıyla oluşan bir deri hastalığıdır. Köpekte en sık iki tür görülür ve bunlar birbirinden çok farklı davranır: sarkoptik uyuz (halk arasında kaşıntılı uyuz) ve demodektik uyuz (demodeks) [1][2].

Sarkoptik uyuzun akarı derinin üst katmanında tüneller açar ve yoğun bir alerjik tepkiyle şiddetli kaşıntı yaratır. Demodeks akarı ise sağlıklı köpeklerin derisinde de az sayıda bulunur; bağışıklık sistemi onu kontrol edemediğinde kıl köklerinde aşırı çoğalır ve tüy dökülmesine yol açar [1].

Bu fark tedaviyi ve evdeki önlemleri de belirler. Bu yüzden 'uyuz' tanısı konduğunda hangi tür olduğunu veteriner hekime sormak önemlidir.

Sarkoptik uyuzun en belirgin işareti köpeğin durmadan kaşınmasıdır; kaşıntı çoğu zaman diğer deri sorunlarından çok daha şiddetlidir ve geceleri de sürer. Kulak kenarları, dirsekler, diz bölgesi, göğüs ve karın ilk etkilenen yerlerdir [1][2].

Kaşıdıkça deri kızarır, küçük kabarcıklar ve sarımsı kabuklar oluşur, tüy dökülür; zamanla deri kalınlaşıp koyulaşabilir ve ikincil bakteri enfeksiyonu gelişebilir. Tedavi edilmeyen ağır vakalarda köpek kilo kaybedebilir, halsizleşir ve kötü kokulu deri gelişir [2].

Akarlar kısa süre ortamda da yaşayabilir; bu yüzden köpekten köpeğe doğrudan temasla ve ortak yatak, tasma ve tarakla bulaşır. Tilkiler de akarın kaynağı olabilir [1][2].

Demodektik uyuz çoğunlukla bir yaşından küçük köpeklerde, göz çevresi, ağız kenarı ve ön bacaklarda bir ya da birkaç küçük tüysüz alanla başlar. Bu lokal form kaşıntısızdır ve birçok yavruda bağışıklık sistemi geliştikçe kendiliğinden geriler; yine de hekim kontrolü gerekir [1].

Yaygın formda tüysüz alanlar çoğalır, birleşir; deri kızarır, kepeklenir, ikincil enfeksiyonla akıntılı ve ağrılı hâle gelebilir, patiler şişebilir. Yetişkin köpekte ilk kez ortaya çıkan demodeks, hormon hastalığı, uzun süre kortizon kullanımı ya da başka bir hastalığın bağışıklığı zayıflattığını düşündürür ve altta yatan neden araştırılır [1][3].

Demodeks akarı doğumdan sonraki ilk günlerde anneden yavruya geçer; sonradan köpekten köpeğe ya da insana bulaşması beklenmez. Bu yüzden demodeksli köpeğin diğer hayvanlardan ayrılması gerekmez [1].

Sarkoptik uyuz insana geçebilir. Köpekle yakın temastan sonra kol, karın ve bel çevresinde kaşıntılı kırmızı kabarcıklar görülebilir. Köpek akarı insanda çoğalamadığı için bu belirtiler genellikle köpek tedavi edildikten sonra kendiliğinden geçer; yine de kaşıntılı döküntüsü olan kişi hekime başvurur ve köpeğindeki tanıyı söyler [1][2].

Demodektik uyuz insana bulaşmaz. İnsanın kendi demodeks türü vardır ve köpek demodeksi insanda hastalık yapmaz [1].

Sarkoptik uyuz tedavisi sürerken köpeğin yatakta yatmaması, yatakların sıcak suyla yıkanması ve temastan sonra el yıkanması bulaşmayı azaltır. Evdeki diğer köpekler belirti göstermese de tedavi edilmeleri genellikle önerilir [2].

Veteriner hekim deri kazıntısı, tüy örneği ya da bant testiyle akarları mikroskopta arar. Sarkoptik akarlar az sayıda olduğu için kazıntıda görülmeyebilir; bu durumda belirtiler ve tedaviye yanıt tanıyı destekler. Demodeks akarları ise kazıntıda genellikle kolay bulunur [1][3].

Tedavide akarları öldüren ağızdan, deri üstüne damlatılan ya da enjeksiyonla verilen ilaçlar kullanılır; hangi ilacın, hangi sıklıkta kullanılacağını hekim köpeğin ırkı, yaşı ve sağlığına göre belirler. Bazı akar ilaçları belirli ırklarda tehlikeli olabildiği için başka bir köpeğe verilmiş ilaç ya da internetten alınan ürün kullanılmaz [1].

İkincil bakteri enfeksiyonu varsa antibiyotik, kaşıntı yoğunsa kaşıntıyı azaltan tedavi ve deriyi rahatlatan şampuanlar eklenebilir. Tedavi, belirtiler geçince değil, kontrol kazıntıları temiz çıkınca ya da hekimin belirlediği süre dolunca bitirilir; demodeks tedavisi birkaç ay sürebilir [1][3].

Sarkoptik uyuzdan korunmada düzenli dış parazit koruması önemlidir; bazı aylık dış parazit ürünleri uyuz akarlarına da etkilidir, hangisinin uygun olduğunu veteriner hekim söyler. Sokak, barınak ve yeni sahiplenilen köpeklerle temas sonrası kaşıntı başlarsa erken muayene, evdeki diğer hayvanları da korur [1][2].

Demodeks için iyi beslenme, stresin azaltılması ve genel sağlığın korunması bağışıklığı destekler. Yaygın demodeks geçirmiş köpeklerin yavrularında da sorun görülebildiği için bu köpeklerin üretimde kullanılmaması önerilir [1].

Tedavi süresince köpeğin yatağı, battaniyesi, tasması ve tarağı sık yıkanır; ilaçlı banyolar hekimin önerdiği aralıkla yapılır. Banyo sıklığı ve yöntemi için kedi ve köpek banyosu rehberine, kaşıntının diğer nedenleri için köpek kaşıntısı rehberine bakabilirsiniz.

Sokakta yaşayan ve barınaktan gelen köpeklerde sarkoptik uyuz daha sık görülür; kalabalık, stres, yetersiz beslenme ve tedavi edilmeyen hayvanlarla yakın temas akarın yayılmasını kolaylaştırır. Tüysüz, kabuklu ve sürekli kaşınan bir sokak köpeği gördüğünüzde onu kendiniz ilaçlamaya çalışmak yerine belediyenin veteriner hizmetine ya da yakındaki bir veteriner hekime haber vermek en doğrusudur [1][2]. Sokak hayvanlarına güvenli yardım için sokak hayvanına yardım rehberine bakabilirsiniz.

Yeni sahiplenilen köpek eve gelmeden ya da geldiği ilk günlerde veteriner kontrolünden geçirilmeli, kaşıntı ve tüy dökülmesi varsa evdeki diğer köpeklerle teması tanı konana kadar sınırlanmalıdır. Bu adım hem yeni köpeğin erken tedavisini hem de evdeki hayvanların korunmasını sağlar; köpek sahiplenme rehberinde ilk muayenenin diğer adımları anlatılır [2].

Uyuz tedavisi gören bir köpeğin derisi iyileşirken tüyler yavaş yavaş geri gelir. Tüyün tamamen çıkması haftalar alabilir; bu süreçte deri güneşe ve soğuğa daha hassastır. Kabuklar zorla koparılmaz, yaralı deride köpeğin kendini yalaması ve kaşıması gerekirse hekimin önerdiği yakalıkla engellenir. İyi beslenme ve stresin azaltılması iyileşmeyi hızlandırır [1].

Tedavi süresince yapılan kontrol muayeneleri yalnız akarların gidip gitmediğini değil, ikincil enfeksiyonun iyileşip iyileşmediğini de gösterir. Belirtiler düzelse bile kontrolleri atlamamak, hastalığın geri dönmesini önler.