Akvaryum nedir, nasıl çalışır?
Akvaryum, balıkların doğal ortamını taklit eden ve suyu filtre, ısıtıcı ve ışıkla sürekli dengede tutan kapalı bir su sistemidir. Bir akvaryumun asıl işi suyu temiz göstermek değil, balığın görmediğimiz atıklarını zararsız hâle getirmektir; bu işi filtrede yaşayan yararlı bakteriler yapar.
RSPCA filtrenin vazgeçilmez olduğunu, hiçbir balığın iyi kurulmuş ve bakımı yapılan bir filtre olmadan tutulmaması gerektiğini vurgular [1]. Mekanik filtre sudaki parçacıkları tutar; biyolojik filtrede çoğalan bakteriler ise balık atığından oluşan zehirli amonyağı nitrite, nitriti de çok daha az zararlı nitrata çevirir [1]. Biriken nitrat düzenli kısmi su değişimiyle seyreltilir. Bu döngü kurulmadan balık eklenirse, su berrak görünse bile balıklar zehirlenebilir.
Fanus ve kavanoz gibi küçük kaplar bu yüzden uygun değildir: RSPCA bu tür kapları önermez ve japon balığı için balık başına en az 60 litre su ister [1]. Kısacası iyi bir akvaryum, "küçük bir su kabı" değil, kendi küçük ekosistemi olan, düzenli ölçüm ve bakım isteyen bir yaşam alanıdır.
- Tank: Yeterince büyük, sağlam zeminde, güneş ve kaloriferden uzak.
- Filtre: Mekanik ve biyolojik süzme; hiçbir zaman kapatılmaz [1].
- Isıtıcı ve termometre: Tropikal balıklar için termostatlı ısıtıcı; sıcaklık her gün okunur [1].
- Işık: Günde 8–10 saat, gece kapalı [1].
- Test kiti: Amonyak ve nitrit ölçümü için zorunlu.
Akvaryum türleri: tatlı su, tuzlu su ve soğuk su
Akvaryumlar üç ana türe ayrılır: tropikal tatlı su, soğuk su (japon balığı ve koi) ve tuzlu su (deniz) akvaryumu. Sitemizdeki akvaryum balıkları listesinde tatlı su türleri çoğunluktadır; deniz akvaryumu ve havuz balıkları ayrı başlıklar altında yer alır.
Yeni başlayanlar için en kolayı, dayanıklı ve küçük türlerle kurulan tropikal tatlı su akvaryumudur. Lepistes gibi canlı doğuran balıklar ve neon tetra gibi sürü balıkları bu akvaryumların en bilinen sakinleridir. Japon balığı soğuk su balığıdır ve tropikal balıklardan ayrı tutulmalıdır. Palyaço balığı ve deniz atı gibi deniz canlıları ise tuzluluk, mercan ve su kimyası bilgisi gerektiren, daha zor ve pahalı deniz akvaryumlarında yaşar.
| Akvaryum türü | Sıcaklık | Örnek balıklar | Zorluk |
|---|---|---|---|
| Tropikal tatlı su | Türe göre; örneğin lepistes 22–28 °C [1], beta 24–30 °C [4] | Lepistes, neon tetra, beta, moli, koridoras | Başlangıç için uygun |
| Soğuk su | Japon balığı 10–21 °C [1] | Japon balığı, oranda, koi (havuzda) | Kolay ama büyük hacim ister |
| Tuzlu su (deniz) | Türe göre, dar aralıkta | Palyaço balığı, cerrah balıkları, deniz atı | Deneyim gerektirir |
Akvaryum nasıl kurulur? Adım adım
Akvaryum kurulumu, balık almadan en az iki hafta önce başlar. RSPCA yeni bir tankta balıksız döngü için en az iki hafta ayırmayı, bu sürede gün aşırı su testi yapmayı ve balıkları ancak amonyak ve nitrit önce yükselip sonra sıfıra indikten sonra eklemeyi önerir [1]. Ayrıntılı kontrol listesi ve ekipman açıklamaları için akvaryum kurulumu rehberimize bakın.
- 1. Yer ve tank: Sağlam, düz bir zemin; doğrudan güneş, kalorifer, sigara dumanı ve spreylerden uzak bir yer seçin.
- 2. Ekipman: Filtre, ısıtıcı (tropikal türlerde), termometre, ışık ve kapak takın.
- 3. Su: Musluk suyunu klor gidericiyle hazırlayın; Merck, canlı varken suda hiç klor ya da kloramin bulunmaması gerektiğini belirtir [3].
- 4. Döngü: En az iki hafta balıksız çalıştırın, gün aşırı amonyak ve nitrit ölçün [1].
- 5. İlk balıklar: Poşeti yarım saat suyun üstünde yüzdürün, balığı kepçeyle alın, poşet suyunu dökün [1]; az sayıda balıkla başlayın.
Kaç balık koyabileceğinizi tankın hacmi belirler. RSPCA tropikal balıklarda kuyruk hariç her 1 cm balık boyu için 1,5–2 litre, japon balığında her 0,5 cm için 2 litre su önerir ve bunların yalnız kaba ölçüler olduğunu hatırlatır [1]. Hacmi hesaplamak için iç ölçüleri santimetre cinsinden çarpıp 1000'e bölün.
Akvaryum suyu: hangi değerler ölçülür?
Akvaryumda en önemli iki değer amonyak ve nitrittir; ikisi de her zaman 0 mg/L olmalıdır [1]. Merck, nitritin 0,1 mg/L'nin üzerinde zehirli olduğunu, çözünmüş oksijenin çoğu balık için 5 mg/L'nin üzerinde olması gerektiğini ve tatlı su için pH başvuru aralığını 6,5–9,0 olarak verir [3]. Sıcaklığı da saatte 1 °C'den hızlı değiştirmemek gerekir; ani değişimler bağışıklığı zayıflatır [3].
| Değer | Hedef | Kaynak |
|---|---|---|
| Amonyak | 0 mg/L | RSPCA [1] |
| Nitrit | 0 mg/L; 0,1 mg/L üstü zehirli | RSPCA [1], Merck [3] |
| pH | Genel aralık 6,5–9,0; türe göre | Merck [3] |
| Çözünmüş oksijen | 5 mg/L üstü | Merck [3] |
| Karbonat sertliği (alkalinite) | Tatlı suda 100 mg/L ve üstü | Merck [3] |
| Klor ve kloramin | Hiç bulunmamalı | Merck [3] |
| Sıcaklık değişimi | Saatte en çok 1 °C | Merck [3] |
Çalışan bir akvaryumda RSPCA amonyak ve nitriti iki haftada bir ölçmeyi, sıcaklığı her gün dijital termometreyle kontrol etmeyi ve filtre süngerini musluk altında değil, akvaryumdan aldığınız suda çalkalamayı önerir [1]. Hangi değerin ne anlama geldiğini ve değer bozulunca ne yapılacağını akvaryum su değerleri rehberinde anlattık.
Akvaryum balıkları nasıl seçilir?
Akvaryum balığı seçerken önce türün yetişkin boyuna, sıcaklık ve pH ihtiyacına ve sürü halinde mi yaşadığına bakın; sonra bu türlerin aynı tankta birbirine uyup uymadığını kontrol edin. Örneğin FishBase, neon tetranın en az 60 cm'lik bir tankta 5 ya da daha fazla bireylik gruplar halinde tutulmasını önerir [5]. Beta balığı erkekleri ise birbiriyle kavga eder; FishBase erkeklerin çok küçük kaplarda tutulmamasını da ayrıca belirtir [4].
Dükkânda bulanık sulu ya da ölü balık bulunan tanklardan balık almayın; rahat yüzen, yüzgeçleri açık, derisinde beyaz benek ya da yara olmayan balıkları seçin. Her balığın sayfasında boyu, su değerleri ve akvaryum arkadaşları ayrıca yazılıdır; yukarıdaki listeden açabilirsiniz.
| Balık | Bilimsel ad | En büyük boy | Sıcaklık | pH |
|---|---|---|---|---|
| Beta balığı | Betta splendens | 6,5 cm [4] | 24–30 °C [4] | 6,0–8,0 [4] |
| Neon tetra | Paracheirodon innesi | 2,5 cm [5] | 20–26 °C [5] | 5,0–7,0 [5] |
| Japon balığı | Carassius auratus | 48 cm; yaygın boy 10 cm [6] | Soğuk su; akvaryumda 10–21 °C [1] | 6,0–8,0 [6] |
FishBase japon balığı için 41 yıllık en yüksek yaş kaydı verir [6]; yani küçük bir kavanozda kısa süre yaşaması türün ömrü değil, kötü koşulların sonucudur.
Hangi balıklar aynı akvaryumda yaşar?
Aynı akvaryumda yaşayacak balıkların sıcaklık ve pH ihtiyaçları örtüşmeli, boyları birbirini yutamayacak kadar yakın olmalı ve huyları uyumlu olmalıdır. Japon balığı gibi soğuk su balıklarını tropikal balıklarla aynı tanka koymak bu yüzden doğru değildir: biri için uygun sıcaklık diğeri için fazla sıcak ya da soğuk kalır.
Akvaryumu katmanlar halinde düşünmek iyi bir yöntemdir. Yüzeye yakın yüzen küçük sürü balıkları, orta suda dolaşan türler ve dipte yaşayan koridoras gibi dip balıkları birbirine az karışır ve tank daha dengeli görünür. Yosun yiyen vatoz (pleco) türlerinin bazıları ise çok büyüdüğü için küçük tanka uygun değildir; almadan önce yetişkin boyuna bakın.
- Aynı sıcaklık ve pH aralığını paylaşan türleri seçin.
- Ağzı küçük balıkları yutabilecek iri ya da yırtıcı türleri onlarla aynı tanka koymayın.
- Sürü balıklarını tek tek değil, grup halinde alın.
- İki erkek beta balığını aynı tanka koymayın; erkekler birbiriyle kavga eder [4].
Akvaryum balıkları ne yer?
Akvaryum balıklarının çoğu türüne uygun pul, granül ya da tablet yemle beslenir; bazı türler canlı ya da dondurulmuş yemle desteklenir. Dip balıkları için dibe batan tabletler, otçul türler için bitkisel içerikli yemler kullanılır. Yem miktarı, balığın birkaç dakikada bitirebileceği kadardır; artan yem çürür ve amonyak üretir.
Aşırı yemleme, akvaryumlarda su kalitesinin bozulmasının en sık nedenlerinden biridir. Amonyak ya da nitrit sıfırın üstüne çıkarsa yemi birkaç gün azaltmak döngünün toparlanmasına yardım eder. Sitemizde fiyatlarını izlediğimiz pul, granül ve tablet yemleri balık yemi sayfasında karşılaştırabilirsiniz.
- Yemi günde bir ya da iki kez, az miktarda verin; artanı alın.
- Türün beslenme biçimine uygun yem seçin: yüzeyden, orta sudan ya da dipten.
- Tatile çıkarken akvaryumu birkaç gün yemsiz bırakmak, yanlış ayarlanmış otomatik yemlikten daha güvenli olabilir; uzun süreler için bakıcı ayarlayın.
Akvaryum bakımı: günlük, haftalık ve aylık işler
Akvaryum bakımının temeli düzenli kısmi su değişimidir. RSPCA filtre bölümünde haftada yaklaşık yüzde 30 su değişimi önerir; atık düzeyi yüksekse değerler düzelene kadar daha sık değişim yapılmasını ister [1]. Yeni su klordan arındırılmış ve akvaryumla aynı sıcaklıkta olmalıdır.
- Her gün: Sıcaklığı okuyun, balıkları sayın, iştahlarına ve yüzüşlerine bakın, artık yemi alın.
- Her hafta: Kısmi su değişimi, cam ve dip temizliği [1].
- İki haftada bir: Amonyak ve nitrit testi [1].
- Düzenli: Filtre malzemesini akvaryum suyunda çalkalayın, pervaneyi temizleyin; malzemeyi musluk altında yıkamayın [1].
- Her zaman: Işığı günde 8–10 saatle sınırlayın; fazla ışık yosunu artırır [1].
Akvaryum balıklarında hastalık belirtileri
Balık hastalıklarının çoğu kötü su kalitesinden kaynaklanır; bu yüzden herhangi bir belirtide ilk iş suyu test etmektir [2]. RSPCA'nın saydığı belirtiler arasında içe göçük ya da şişkin karın, kalkık pullar, yüzgeç, solungaç ya da deride küçük beyaz benekler, buzlu göz, yana yatarak ya da dengesiz yüzme, sürüden ayrılma, beyaz pamuksu mantar ve yüzgeç çürümesi vardır [2].
Akvaryuma ilaç ya da tuz eklemeden önce sorunu bir uzmana gösterin; yanlış ürün filtre bakterilerini öldürüp durumu kötüleştirebilir. Tanı ve tedavi için balıklarla çalışan bir veteriner hekime başvurun [2]; size yakın hekimleri veteriner rehberi sayfasında bulabilirsiniz.
Hemen müdahale edin
Balıklar sürekli yüzeyde hava yutuyorsa (labirent organlı gurami ve beta gibi türler doğal olarak yüzeyden hava alır), kısa sürede birden çok balık öldüyse, ısıtıcı ya da elektrik arızası sonrası sıcaklık saptıysa veya balıklar dönerek ve kasılarak yüzüyorsa suyu hemen test edin, kısmi su değişimi yapın ve bir uzmana danışın. RSPCA yüzeyde hava yutmayı oksijen azlığı ya da kötü su kalitesi işareti sayar [2].
Akvaryum balıklarında yasal ve etik notlar
Türkiye'de akvaryum balığı beslemek serbesttir, ama bazı türlerin ticareti CITES ile düzenlenir. Species+ kayıtlarına göre deniz atları (Hippocampus) CITES Ek II'dedir [7]; sitemizdeki katalogda arowana da CITES Ek I olarak işaretlidir ve ithalatı izne tabidir. Bu türleri alırken yasal belge isteyin, belgesiz satıştan uzak durun.
Akvaryum balığını ya da su bitkisini doğaya, göle, dereye veya denize bırakmayın. FishBase, japon balığının dünyanın birçok yerine taşındığını ve bırakıldığı yerlerde olumsuz ekolojik etkiler bildirildiğini belirtir [6]. 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu da hayvanların türüne özgü şartlarda bakılmasını esas alır ve ev hayvanını terk etmeyi yasaklar [8]. Artık bakamadığınız balıklar için akvaryumcular, akvaryum dernekleri ya da sahiplendirme ilanları gibi yolları kullanın.