Kaplumbağa nedir? Kabuklu sürüngenleri tanıyalım
Kaplumbağa, kaplumbağalar (Testudines) takımından; gövdesi sırt ve karın kabuğundan oluşan kemik bir zırhla örtülü, dişleri olmayan ama keskin bir gagası bulunan ve vücut ısısını dış ortamdan sağlayan bir sürüngendir. Reptile Database'in Haziran 2026 sayımına göre dünyada 370 kaplumbağa türü vardır [1]; bunlar karada, tatlı sularda ve denizlerde yaşar.
Evde beslenen kaplumbağalar iki ana gruba ayrılır: zamanının çoğunu suda geçiren su kaplumbağaları ve karada yaşayan kara kaplumbağaları. İkisinin ihtiyaçları birbirinden çok farklıdır: su kaplumbağası büyük, filtreli bir akvaryum ve kuru bir güneşlenme alanı ister; kara kaplumbağası ise geniş, güvenli bir bahçe alanı ve kapalı bir barınak ister. Deniz kaplumbağaları ise evcil hayvan değildir ve koruma altındadır.
Kaplumbağa küçük bir yavruyken alınsa da hızla büyür. Merck, kaplumbağaların küçük kaplarda küçük kalmadığını ve fanus tipi küçük tankların hiçbir yaşta ve boyda kaplumbağa için yeterli olmadığını vurgular [5]. Bu yüzden kaplumbağa almak, onlarca yıl sürecek ve giderek büyüyen bir yaşam alanı taahhüdüdür.
- Kabuk: Kemikten oluşur ve canlı dokudur; boyanmaz, yağlanmaz.
- Gaga: Dişi yoktur; gaga ve tırnaklar uzayabilir [3].
- Isı ve ışık: Sıcak bir güneşlenme noktası ve UVB ışığı ister [2] [3].
- Uzun ömür: Sahibinden uzun yaşayabilir [3].
Kaplumbağa türleri: su, kara ve deniz kaplumbağaları
Evde en çok beslenen su kaplumbağası kırmızı yanaklı su kaplumbağasıdır; VCA'ya göre yetişkin erkeklerde kabuk 18–23 cm, dişilerde 25–31 cm olur [4]. Sarı yanaklı ve harita kaplumbağaları da benzer bakım ister. Kara kaplumbağaları arasında Akdeniz'in mahmuzlu kaplumbağası (Testudo graeca), Trakya'da da görülen Hermann kaplumbağası ve Orta Asya'nın Rus (Horsfield) kaplumbağası öne çıkar.
Türkiye'nin kıyılarında yuva yapan caretta caretta ve yeşil deniz kaplumbağası ise yalnız bilgi amaçlı yer alır; koruma altındadır ve hiçbir koşulda evde tutulmaz. Dünyanın en büyük kara kaplumbağalarından Galapagos ve Aldabra kaplumbağaları da listede bilgi sayfası olarak bulunur.
| Tür | Bilimsel ad | Yaşam alanı | Boy | CITES |
|---|---|---|---|---|
| Kırmızı yanaklı su kaplumbağası | Trachemys scripta elegans | Su | Erkek 18–23 cm, dişi 25–31 cm [4] | Listede değil [7] |
| Mahmuzlu kaplumbağa | Testudo graeca | Kara | Türe göre | Ek II [7] |
| Hermann kaplumbağası | Testudo hermanni | Kara | Türe göre | Ek II [7] |
| Rus (Horsfield) kaplumbağası | Testudo horsfieldii | Kara | Türe göre | Ek II [7] |
| Caretta caretta | Caretta caretta | Deniz | Evcil değil | Ek I [7] |
Kara kaplumbağalarının ailesi (Testudinidae) bütünüyle CITES Ek II'dedir; bazı türleri Ek I'dedir [7]. RSPCA, kara kaplumbağası ticaretinin hayvan refahı ve yabani popülasyonlar üzerindeki etkisi nedeniyle Avrupa Birliği'nde sıkı biçimde düzenlendiğini belirtir [3].
Listemizde Türkiye'de doğada yaşayan kaplumbağalar ayrıca işaretlidir: kara kaplumbağalarından mahmuzlu ve Hermann kaplumbağası, tatlı sularda benekli kaplumbağa, hazar kaplumbağası ve yumuşak kabuklu kaplumbağa, kıyılarımızda da caretta caretta ve yeşil deniz kaplumbağası. Bu sayfaların hepsi tanıma amaçlıdır; doğada gördüğünüz bir kaplumbağayı yerinde bırakın, fotoğrafını çekip uzaktan izleyin.
Su kaplumbağası mı, kara kaplumbağası mı?
Su kaplumbağası, evinde büyük bir akvaryuma yer ayırabilecek ve her hafta su değişimi yapabilecek kişilere; kara kaplumbağası ise yazın güvenli bir bahçe alanı, kışın da ısıtılabilen kapalı bir barınak sağlayabilecek kişilere uygundur. İki grup da yıllarca süren ekipman ve elektrik gideri ister ve ikisi de sürüngenlere bakan bir veteriner hekimin yakında olmasını gerektirir.
Su kaplumbağasının akvaryumu bir balık akvaryumundan daha hızlı kirlenir, çünkü kaplumbağa çok yer ve çok dışkılar; filtre ve su kalitesi konusunda akvaryum rehberimizdeki kurallar burada da geçerlidir. Teraryumda yaşayan ve daha az alan isteyen bir sürüngen arıyorsanız kertenkele türleri ve yılan türleri sayfalarına da bakın.
- Büyük akvaryuma yer ayırabilen: Su kaplumbağası; yetişkin için yüzlerce litre [2].
- Bahçesi olan: Akdeniz kara kaplumbağası; açık ve kapalı alan birlikte [3].
- Küçük çocuklu ev: CDC'ye göre 5 yaşından küçük çocuklar sürüngenlere dokunmamalıdır [6].
Su kaplumbağası akvaryumu nasıl kurulur?
Su kaplumbağası akvaryumunda her 5 cm kabuk boyu için yaklaşık 80 litre su gerekir; RSPCA'ya göre 25 cm'lik bir yetişkin için bu yaklaşık 400 litre eder [2]. Akvaryumda kaplumbağanın sudan tamamen çıkıp kuruyabileceği bir güneşlenme alanı, güçlü bir filtre ve iki ayrı lamba bulunmalıdır: ısı lambası ve UVB lambası.
RSPCA güneşlenme alanının 30–35 °C olmasını, su sıcaklığının yavrularda yaklaşık 25 °C, yetişkinlerde 22 °C tutulmasını, haftada bir suyun yüzde 20'sinin değiştirilmesini ve amonyak ile nitrit yüksek kalırsa her gün suyun yarısının değiştirilmesini önerir [2]. Su kalitesini ölçmek için akvaryumcuların kullandığı test kitleri burada da işe yarar; değerlerin anlamı için akvaryum su değerleri rehberimize bakın.
| Konu | Öneri | Kaynak |
|---|---|---|
| Su hacmi | Her 5 cm kabuk boyu için 80 litre; 25 cm'lik yetişkine yaklaşık 400 litre | RSPCA [2] |
| Güneşlenme alanı | 30–35 °C, sudan rampayla çıkılan kuru alan | RSPCA [2] |
| Su sıcaklığı | Yavruda yaklaşık 25 °C, yetişkinde 22 °C | RSPCA [2] |
| UVB | Güneşlenme alanında UVI 3,0–5,0, gölgede sıfıra inen bir geçiş | RSPCA [2] |
| Su değişimi | Haftada %20 | RSPCA [2] |
| Besleme | İki günde bir, yaklaşık beş dakikada yiyebileceği kadar | RSPCA [2] |
Kara kaplumbağası nasıl barındırılır?
Akdeniz kara kaplumbağaları hem açık hem kapalı bir alana ihtiyaç duyar; RSPCA yazın ikisine de serbestçe geçebilmelerini, kapalı alanın tek kaplumbağa için en az 180×120 cm olmasını önerir [3]. Açık alan kaçışa karşı güvenli olmalıdır: RSPCA en az 45 cm yükseklikte ve 15 cm toprağa gömülü bir çevre duvarı, gölge için çalılar ve tırmanmak için taşlık bir bölüm önerir [3].
RSPCA'ya göre kara kaplumbağaları gündüz 20–25 °C'de, gece yaklaşık 15 °C'de tutulmalı, her kaplumbağanın 35 °C'lik kendi güneşlenme noktası olmalı ve UVB ışığı kaplumbağaya 30 cm'den daha yakın bir mesafeden verilmelidir [3]. Işık süresi mevsimi taklit etmelidir: kışın 12, ilkbahar ve sonbaharda 13, yazın 14 saat [3]. Çakıl, talaş, kedi kumu ve yonca peleti zemin olarak uygun değildir [3].
Kaplumbağa ne yer?
Su kaplumbağası ile kara kaplumbağasının beslenmesi birbirinden çok farklıdır. Su kaplumbağası hem hayvansal hem bitkisel besin yer; RSPCA iki günde bir, yaklaşık beş dakikada bitirebileceği kadar yem verilmesini önerir [2]. Kara kaplumbağası ise yağı ve proteini düşük, mineral, vitamin ve lifi yüksek bir bitkisel beslenme ister [3].
RSPCA kara kaplumbağalarına karahindiba gibi güvenli yabani bitkilerin verilmesini; proteini yüksek olduğu için yeşil fasulye ve bezelyenin, oksalik asidi yüksek olduğu için lahana, brokoli ve ıspanağın verilmemesini; marulun da suyu çok, besin değeri düşük olduğu için uygun olmadığını belirtir [3]. Fazla proteinli beslenme mesane taşına yol açabilir [3]. Ayrıntılı besin listesi için kaplumbağa ne yer rehberimize bakın.
- Su kaplumbağası: Kaliteli kaplumbağa yemi, sınırlı hayvansal besin ve su bitkileri; iki günde bir [2].
- Kara kaplumbağası: Karahindiba gibi yabani bitkiler; yağı ve proteini düşük beslenme [3].
- Verilmez (kara kaplumbağası): Yeşil fasulye, bezelye, lahana, brokoli, ıspanak, marul [3].
- Her ikisi: Temiz su; kara kaplumbağasında içip banyo yapabileceği sığ bir kap [3].
Kaplumbağa bakımı: günlük, haftalık ve aylık işler
Kaplumbağa bakımı her gün sıcaklık kontrolü, temiz su ve uygun besinle başlar; haftalık ve aylık işler ise su kalitesini, ışığı ve kaplumbağanın sağlığını korur. RSPCA, kaplumbağayı ya da barınağını elleyen herkesin önce ve sonra ellerini yıkamasını önerir [3].
- Her gün: Güneşlenme noktasının ve suyun sıcaklığını okuyun; kara kaplumbağasında taze bitki ve temiz su verin [2] [3].
- İki günde bir: Su kaplumbağasını beş dakikada bitirebileceği kadar besleyin [2].
- Her hafta: Su kaplumbağası akvaryumunda suyun yüzde 20'sini değiştirin [2].
- Her ay: Kabuk, gaga ve tırnakları kontrol edin, kaplumbağayı tartıp not edin; UVB lambasının çıkışını ölçün.
- Mevsimsel: Kara kaplumbağasında ışık süresini mevsime göre ayarlayın [3].
Kaplumbağa kış uykusuna yatar mı?
Doğada kış uykusuna yatan Akdeniz kara kaplumbağaları evde de kış uykusuna yatabilir, ama bu ancak veteriner hekim kontrolüyle ve doğru koşullarda yapılmalıdır. RSPCA, bazı kaplumbağaların sahipleri kış uykusu öncesi, sırası ve sonrasındaki sağlık kontrollerine ve bakım önerilerine uymadığı için öldüğünü belirtir [3]. Kış uykusu düşünülüyorsa deneyimli bir kaplumbağa yetiştiricisine danışılmalı ve bir veteriner hekim hayvanın sağlıklı ve uygun boyda olduğunu önceden kontrol etmelidir [3].
Hasta, zayıf ya da yeni alınmış bir kaplumbağayı kış uykusuna yatırmayın. Uykudan uyanan kaplumbağanın su içip yemeye başladığından emin olun; uzun süre yemiyorsa hekime götürün. Genel bakım adımlarını kaplumbağa bakımı rehberimizde topladık.
Kaplumbağa hastalıkları ve acil işaretler
Kaplumbağalarda en sık sorunlar kalsiyum ve D3 vitamini eksikliğinden kaynaklanan kemik hastalığı, mesane taşı, solunum yolu enfeksiyonu, ağız çürüğü, iç ve dış parazitler, susuzluk, kabuk çürümesi, yanlış ısıtma ve aydınlatmadan kaynaklanan yanıklar ile uzayan gaga ve tırnaklardır [3]. RSPCA, sağlıklı bir kara kaplumbağasının hırıltı, burun akıntısı ya da ağız çevresinde mukus olmadan rahat soluması gerektiğini; dışkıda kanın mesane taşına işaret edebileceğini belirtir [3].
Bütün sürüngenler gibi kaplumbağalar da Salmonella taşıyabilir. VCA, kaplumbağaların bu bakteriyi çoğu zaman hastalanmadan dışkılarıyla saçabildiğini ve bunun küçük çocuklar, yaşlılar ve bağışıklığı zayıf kişiler için ölümcül olabileceğini belirtir [4]. CDC, 5 yaşından küçük çocukların sürüngenlere ve ortamlarına dokunmamasını ve hayvana ya da akvaryumuna dokunduktan sonra ellerin sabunla yıkanmasını önerir [6]. Sürüngenlere bakan bir hekimi veteriner rehberi sayfasında arayabilirsiniz.
Hemen sürüngenlere bakan bir veteriner hekime götürün
Ağzı açık soluyorsa, hırıltı ya da burnunda ve ağzında mukus varsa, kabuğu kırıldı ya da derin yarası varsa, suda yan yatıyor ya da batıp çıkamıyorsa, gözleri şişip kapandıysa, kabuğu yumuşadıysa ya da şekli bozulduysa, dışkısında kan varsa veya kış uykusundan sonra uzun süre yemiyorsa vakit kaybetmeyin.
Kaplumbağa beslemek yasal mı? Doğadan alınmaz
Türkiye'de esarette üretilmiş, yasal belgeli bir kaplumbağayı beslemek mümkündür, ama doğadan kaplumbağa toplamak doğru değildir. 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu'nun temel ilkelerine göre yabani hayvanların yaşama ortamlarından koparılmaması, doğada serbestçe yaşayan bir hayvanın yakalanıp özgürlükten yoksun bırakılmaması ve nesli tehlike altındaki türlerin korunması esastır [8]. Mahmuzlu kaplumbağa gibi kara kaplumbağaları CITES Ek II'de olduğu için alım satımında yasal belge istenmelidir [7].
Evde beslenen bir su kaplumbağasını göle, gölete ya da dereye bırakmak da yasaya ve doğaya aykırıdır. 5199 sayılı Kanun ev hayvanını terk etmeyi yasaklar [8]. IUCN'nin istilacı türler veritabanı, kırmızı yanaklı su kaplumbağasının doğaya bırakıldığı yerlerde yerli türlerle yiyecek, yumurtlama ve güneşlenme yeri için rekabet ettiğini ve tehdit altındaki Avrupa benekli kaplumbağasını geri plana itebileceğini belirtir [9]. Bakamayacağınız bir kaplumbağa için sürüngen dernekleri ve sahiplendirme ilanları gibi yollara başvurun.