Balıklar uyur mu? Gözleri açıkken nasıl dinlenirler

Evet, balıklar uyur; ama balıktaki uyku kara memelilerinin uykusundan farklıdır. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) okyanus hizmeti, balıkların dinlenirken hareketlerini ve metabolizmalarını azalttığını ama tehlikeye karşı uyanık kalabildiğini, bu askıya alınmış dönemlerin insandaki uykuyla aynı onarıcı işlevi görebileceğini yazar. NOAA balıkta uykunun doğasının hâlâ etkin bir araştırma konusu olduğunu da vurgular.

Bu yüzden balıkların uyuyup uyumadığı sorusunun bugünkü en dürüst cevabı şudur: balıkların çoğu, uykunun davranışsal ölçütlerini karşılayan düzenli dinlenme dönemleri yaşar ve iyi incelenmiş türlerde bu dinlenmenin beyin düzeyinde de uykuya benzediği gösterilmiştir. Aşağıda bilim insanlarının balıkta uykuyu nasıl tanımladığını, hangi balıkların nasıl uyuduğunu ve akvaryumda uyuyan balığı hasta balıktan nasıl ayırabileceğinizi anlatıyoruz.

Balıkların göz kapağı yoktur, bu yüzden gözlerini kapatamaz ve uyurken de gözleri açık kalır. Kuşlarda ve memelilerde uykuyu tanımlarken gözlerin kapanmasına ve beyin dalgalarına bakılır; balıklarda göz kapağı ve memelilerdeki gibi bir beyin kabuğu olmadığı için araştırmacılar daha çok davranışa bakar. Wikipedia'daki balıkta uyku derlemesine göre balıkta uykuyu düşündüren dört işaret vardır.

Balıkta uykunun en iyi incelendiği tür, laboratuvarlarda model hayvan olarak kullanılan küçük zebra balığıdır. Wikipedia'daki derlemeye göre zebra balıkları gece suyun içinde asılı durur ve bu sırada uyandırılmaları yaklaşık iki kat zorlaşır. Bu dinlenmeden mahrum bırakılan zebra balıkları sonraki dönemde daha uzun uyur ve daha zor uyanır; uykusuz kalan insanlarda ve memelilerde görülen telafi uykusunun balıktaki karşılığı budur.

2019'da Nature dergisinde yayımlanan Leung ve arkadaşlarının çalışması bir adım daha ileri gitti. Araştırmacılar zebra balığının bütün beynindeki etkinliği, göz hareketlerini, kas hareketlerini ve kalp atışını birlikte ölçebilen, ışığa dayalı bir uyku kayıt yöntemi geliştirdi. Zebra balığında en az iki ayrı uyku evresi buldular: biri memelilerdeki yavaş dalga uykusuna, diğeri REM uykusuna benziyordu. Memelilerde uykuyu düzenleyen bir hormon sinyalinin balıkta da uyku miktarını düzenlediği görüldü. Araştırmacılar uykunun ortak sinirsel izlerinin omurgalı beyninde 450 milyon yıldan daha önce ortaya çıkmış olabileceği sonucuna vardı.

Bu bulgu, kedilerde ve köpeklerde gördüğümüz uyku evrelerinin ne kadar eski bir mirasa dayandığını da gösteriyor. Kedilerin dünyayı ve renkleri nasıl algıladığını merak edenler kediler nasıl görür yazımıza da göz atabilir.

Balıklar türüne göre suda asılı durarak, dibe ya da bir oyuğa yerleşerek, kuma gömülerek ya da kendi ördüğü bir kozanın içinde uyur. NOAA bazı balıkların olduğu yerde süzüldüğünü, bazılarının kendini çamurda ya da mercanda güvenli bir yere sıkıştırdığını, bazılarının da uygun bir yuva bulduğunu yazar; Pasifik kum yılan balığının dinlenmek ve enerji tasarrufu için kuma gömüldüğünü örnek verir.

En şaşırtıcı örnek papağan balıklarıdır. Mercan resiflerinde yaşayan bazı papağan balıkları ve lapinalar geceleri ağızlarından salgıladıkları sümükle çevrelerinde saydam bir koza örer. Grutter ve arkadaşlarının 2011'de Biology Letters'ta yayımlanan deneyinde, kozası olmayan papağan balıklarına gece kan emen küçük asalakların kozası olanlardan çok daha fazla saldırdığı görüldü; kozanın balığın günlük enerjisinin yaklaşık yüzde 2,5'ine mal olduğu hesaplandı. Araştırmacılar bu kozaya denizin cibinliği adını verdi.

Her balık aynı biçimde uyumaz. Wikipedia'daki derlemeye göre sürekli yüzen bazı açık deniz köpekbalıklarında belirgin bir uyku işareti görülmez; bazı köpekbalıkları ve vatozlarda ise beynin yalnız bir yarısının dinlendiği tek yarımküre uykusu bildirilmiştir. Meksika tetrasının yüzey sularında yaşayan toplulukları günde birkaç saat hareketsiz kalırken mağarada yaşayan kör toplulukları neredeyse hiç durmadan hareket eder; araştırmacılar bunu gün ışığı olmayan ortamda uykunun azalmasına bağlar.

Akvaryum balıkları çoğunlukla ışıklar kapandıktan sonra dibe yakın bir yerde, bitkilerin arasında, bir kaya ya da süs eşyasının dibinde hareketsiz durarak uyur. Bu sırada renkleri biraz soluklaşabilir, yüzgeçlerini az oynatırlar ve yaklaştığınızda geç tepki verirler. Bazı balıklar suda neredeyse asılı kalır, bazıları dibe değer gibi yatar.

Akvaryumda balığın uyku düzenini belirleyen en önemli şey ışıktır. Balıkların etkinlik ritmi 24 saatlik düzene uyar; ışık bu ritmin en güçlü işaretlerinden biridir. Bu yüzden akvaryum ışığını her gün aynı saatlerde açıp kapatmak, gece ışıkları kapalı tutmak ve balıklara saklanabilecekleri bitki ve sığınaklar sağlamak uykularını destekler. Uyuyan balığı görmek için camı tıklatmak ya da gece ışığı birden açmak onu korkutur.

Akvaryumu ilk kez kuruyorsanız ışık, filtre ve bitki düzenini akvaryum kurulumu rehberimizde adım adım anlattık. Evde en çok beslenen türlerden beta balığı, japon balığı ve neon tetra sayfalarında her türün bakım ve ortam ihtiyaçlarını bulabilirsiniz.

Gece ya da ışıklar kapalıyken hareketsiz duran, ışık açılınca ya da yem verilince yeniden yüzen balık uyuyordur; gündüz de yan yatan, nefes nefese kalan ya da yemeğe ilgi göstermeyen balık ise hasta olabilir. En yaygın neden su kalitesinin bozulmasıdır; amonyak ve nitrit renksiz ve kokusuz olduğu için su berrak görünse de balıklar zarar görebilir. Su değerlerini düzenli test etmenin neden önemli olduğunu akvaryum su değerleri rehberimizde anlattık.

Aşağıdaki liste bir teşhis aracı değildir; ne kadar hızlı davranmanız gerektiğini gösterir. Her durumda ilk adım suyu test etmek ve sıcaklığı kontrol etmektir. Birleşik Krallık'taki RSPCA'nın balık sağlığı rehberi, dibe çöken ya da bir yana yatarak yüzen balığı kötü bir işaret olarak sayar; yüzeyde sürekli hava yutmanın oksijen yetersizliğine, etkinlikteki değişimin su sıcaklığındaki düşüşe işaret edebileceğini, soğuk suda tropikal balıkların yavaş yüzdüğünü yazar. Aynı rehbere göre bu sorunların çoğunun nedeni kötü su kalitesidir.

Uyku ile hastalığı ayırmanın en pratik yolu zamanlamaya ve tepkiye bakmaktır. Uyku, ışıkların kapalı olduğu saatlerde görülür ve kısa sürer; balık ışık açıldığında, yem verildiğinde ya da akvaryumda bir hareket olduğunda kısa sürede uyanır, yüzgeçlerini açar ve sürüsüne katılır. Hastalıkta ise hareketsizlik gündüz de sürer, balık yeme gelmez, yüzgeçlerini gövdesine yapıştırır ve uyarana rağmen yerinden kıpırdamaz. Bir balığın birkaç gündür hep aynı köşede durduğunu fark ederseniz su testini beklemeden yapın; yeni balık eklediyseniz, filtreyi temizlediyseniz ya da büyük bir su değişimi yaptıysanız sorun büyük olasılıkla bu değişiklikle ilgilidir.

Balıkların neden uyuduğu, insanların neden uyuduğu kadar açık bir sorudur; ama ortak görüş, uykunun vücudun ve beynin dinlenip onarıldığı bir dönem olduğudur. NOAA, balıklardaki bu dinlenme dönemlerinin insandaki uykuyla aynı onarıcı işlevi görebileceğini yazar. Zebra balığında uykusuz kalan balıkların sonradan daha uzun ve derin uyuması da uykunun balık için bir ihtiyaç olduğunu, yalnız boş zaman olmadığını düşündürür.

Uyku aynı zamanda bir risk dönemidir: uyuyan balık avcılara ve asalaklara karşı savunmasızdır. Balıkların gece oyuklara saklanması, kuma gömülmesi ya da papağan balığı gibi kendine koza örmesi bu riski azaltan yollardır. Akvaryumdaki saklanma yerleri de balığa aynı güven duygusunu verir. Evcil hayvanlarda uykunun nasıl göründüğünü merak ediyorsanız kedilerin uykusunu ve rüyalarını ileride ayrı bir yazıda ele alacağız; balığın türüne uygun bir yaşam alanı kurmak için ise balıklar sayfamızdaki tür listesinden başlayabilirsiniz.