Tavşan: Irkları, Bakımı, Beslenmesi ve Sağlığı

Tavşan nedir, nasıl bir hayvandır?

Evcil tavşan, Avrupa yaban tavşanından (Oryctolagus cuniculus) evcilleştirilmiş, otla beslenen, dişleri ömür boyu uzayan, sosyal ve çok hareketli bir memelidir. Sanıldığı gibi bir kemirgen değildir; tavşanlar ayrı bir takım olan tavşanımsılar (Lagomorpha) içinde yer alır. Yine de sitemizde kemirgenler bölümünde, hamster ve guinea pig gibi küçük memelilerle birlikte anlatılır.

Tavşanı "kafeste duran küçük bir hayvan" olarak düşünmek en sık yapılan hatadır. RSPCA, kulübenin tek başına yeterli olmadığını, tavşanların koşup zıplayabileceği, arka ayakları üzerinde dikilebileceği ve kazabileceği geniş bir alana ihtiyaç duyduğunu vurgular [1]. Tavşanlar ayrıca av hayvanıdır: ani seslerden ürker, yukarıdan kaldırılmaktan hoşlanmaz ve ağrısını saklar.

Merck Veteriner El Kitabı, tavşan dişlerinin hayat boyu uzamaya devam ettiğini belirtir [4]; RSPCA ön dişlerin haftada 2–3 mm kadar uzadığını yazar [1]. Bu yüzden tavşan beslenmesinin merkezinde, dişleri çiğnerken aşındıran kuru ot vardır. Dişler aşınmazsa ağrılı diş hastalığı gelişir.

• Sosyal: Tek başına değil, bir arkadaşla yaşamalıdır [1].
• Otçul: Beslenmesinin yaklaşık yüzde 85'i kuru ot ve çimendir [2].
• Dişleri uzar: Ön dişler haftada 2–3 mm uzar [1].
• Kırılgan sırt: PDSA tavşanların kucağa alınmaktan hoşlanmadığını ve sırtlarının kırılgan olduğunu belirtir [3].

Tavşan ırkları: cüceden deve

Tavşan ırkları boylarına göre küçük, orta, büyük ve dev olarak gruplanır. Merck kendi tablosunda 45 ırkı bu dört boy grubunda sıralar: küçük grupta 0,9–2,7 kg arası ırklar, dev grupta 5 kg'ın üzerindeki ırklar yer alır [4]. Sitemizdeki listede evlerde en çok beslenen ve en çok aranan ırklar bulunur.

En küçük ve en bilinen ırk Hollanda cüce tavşanıdır; PDSA'ya göre yetişkinlerinin ortalama ağırlığı 1 kg'ın altındadır ve ortalama 7–9 yıl yaşar [3]. Sarkık kulaklı Holland lop ve mini lop, kulaklarıyla ayırt edilir. Uzun ve yumuşak tüylü Ankara tavşanı (Angora) her gün tarama ister. Siyah-beyaz deseniyle tanınan Hollanda tavşanı orta boylu, Flaman dev tavşanı ise en büyük ırklardandır ve hem alan hem mama ihtiyacı çok daha fazladır.

PDSA, 3,5 kg'ın üzerindeki tavşanlara pelet ölçüsünün günde iki kez verilmesini önerir [2]; yani dev ırk seçmek, yalnız daha büyük bir alan değil, daha fazla mama ve daha yüksek veteriner gideri de demektir.

Tavşan size uygun mu? Seçmeden önce

Tavşan, her gün birkaç saat ilgi ayırabilecek, ona geniş bir alan sağlayabilecek ve onu bir arkadaşla birlikte besleyebilecek evler için uygundur. PDSA, Hollanda cüce tavşanlarının çekingen olabildiğini, kucağa alınmaktan hoşlanmadığını ve küçük çocuklar için uygun olmadığını; onlarla vakit geçirebilecek daha büyük çocuklu ailelere daha uygun olduğunu belirtir [3].

RSPCA, tavşanların çift olarak beslenmesini, kısırlaştırılmış bir erkek ile kısırlaştırılmış bir dişinin iyi bir ikili olduğunu ve tavşanın yalnız ancak veteriner hekim önerirse tek tutulmasını söyler [1]. PDSA da çift beslemenin tahmini giderleri kabaca ikiye katladığını hatırlatır [3]. Kemirgenler arasında daha küçük alanla yetinen bir hayvan arıyorsanız hamster türleri ya da guinea pig sayfalarına da bakın.

• Uygun: Her gün evde zaman geçiren, büyük çocuklu ya da yetişkin aileler.
• Dikkat: Küçük çocuklu evler; tavşan kucakta taşınacak bir oyuncak değildir [3].
• Uygun değil: Tek bir tavşanı küçük bir kafeste tutmayı düşünenler [1].

Tavşan davranışları ne anlatır?

Tavşanlar konuşmaz ama vücut diliyle çok şey anlatır; davranışlarını tanımak hem bağ kurmayı hem de hastalığı erken fark etmeyi kolaylaştırır. RSPCA, arka ayakla yere vurmanın (tepinme) yakında bir tehlike sezildiğini ya da tavşanın bir şeyden rahatsız olduğunu gösterebildiğini, yumuşak diş tıkırdatmanın memnuniyet, sert diş gıcırdatmanın ise ağrı işareti olabileceğini belirtir [1].

Mutlu ve güvende hisseden tavşan havaya sıçrayıp kıvrılarak koşar; PDSA bu zıplama ve koşu davranışı için geniş, doğala yakın bir alanın gerekli olduğunu vurgular [3]. Tavşan alanında yere kazı yapması, otları ağzında taşıyıp yuva kurması ve eşyaları kemirmesi de doğal davranışlardır; bunları yasaklamak yerine kazma kutusu ve kemirme dalları gibi güvenli seçenekler sunun. Davranışında ani bir değişiklik olan tavşan için RSPCA, önce bir hastalık ya da yaralanmanın veteriner hekimce dışlanmasını önerir [1].

• Tepinme: Tehlike sezme ya da rahatsızlık [1].
• Yumuşak diş tıkırdatma: Memnuniyet [1].
• Sert diş gıcırdatma: Ağrı olabilir; kambur duruşla birlikteyse acil [1].
• Sıçrayıp kıvrılarak koşma: Oyun ve rahatlık.

Tavşana ne kadar alan gerekir?

Tavşanların koşabileceği, zıplayabileceği ve arka ayakları üzerinde dikilebileceği geniş bir alana ihtiyacı vardır; RSPCA bir kulübenin tek başına yeterli olmadığını vurgular ve yayımladığı en az ölçüyü 3 m × 2 m × 1 m olarak verir [1]. Bu alan bir kulübe ile ona sürekli açık bir koşu alanı birleştirilerek ya da güvenli bir oda ayrılarak sağlanabilir.

Alanda iki tavşanın aynı anda saklanabileceği kadar saklanma yeri, kazma için bir kutu, kuru ot rafı ve temiz bir tuvalet köşesi bulunmalıdır. PDSA, tavşanların kazıp koşabileceği, oyun ve keşif için geniş, doğala yakın bir ortam önerir [3]. Kablo, ev bitkisi ve kemirilebilecek eşyalar tavşanın ulaşamayacağı yerde olmalıdır. Balkonda ya da bahçede tutulan tavşanlar sıcaktan, yağmurdan ve kedi, köpek ya da yırtıcı kuş gibi hayvanlardan korunmalıdır.

• Her tavşan için ayrı ve ikisinin birlikte sığabileceği saklanma yerleri.
• Sınırsız kuru ot için raf ya da kutu; ot tuvalet köşesinin yanına konursa tavşan orayı daha kolay benimser.
• Devrilmeyen ağır bir su kabı ya da biberon; PDSA suyun her gün değiştirilmesini ister [2].
• Kazma kutusu, kemirme dalları ve tünel gibi keşif oyuncakları.
• Kaygan olmayan zemin; parke ve fayansta halı ya da kilim.

Tavşan ne yer? Kuru ot, yeşillik ve pelet

Tavşan beslenmesinin yaklaşık yüzde 85'i kuru ot ve çimen olmalıdır; PDSA idealde sınırsız ot verilmesini, her gün en az tavşanın kendi büyüklüğünde bir demet bulunmasını önerir [2]. Buna günde iki kez bir yetişkin avucu kadar yapraklı yeşillik, sebze ve ot eklenir; her gün beş altı farklı çeşit olmalıdır [2].

Pelet, beslenmenin küçük bir bölümüdür: PDSA günde bir yemek kaşığı önerir, 3,5 kg'ın üzerindeki tavşanlarda bu ölçü günde iki kez verilir [2]. PDSA veteriner hekimleri müsli tipi karışımları önermez, çünkü tavşan şekerli parçaları seçip gerisini bırakır [2]. Meyve ve havuç yalnız çok küçük miktarda ödüldür. Yeşilliklerin listesi, porsiyonlar ve verilmemesi gerekenler için tavşan ne yer rehberimize bakın.

Tavşan bakımı: tüy, tırnak, aşı ve kısırlaştırma

Tavşan bakımı her gün ot, su ve yeşillik yenilemek, tuvalet köşesini temizlemek ve kuyruk altını kontrol etmekle başlar. PDSA özellikle yazın her gün kuyruk altına bakılmasını önerir, çünkü kirli tüye bırakılan sinek yumurtalarından çıkan larvalar tavşanı birkaç saat içinde öldürebilir [3]. Uzun tüylü ırklar her gün, kısa tüylüler daha seyrek taranır; tırnaklar uzadıkça kesilir.

Tavşanlarda viral hemorajik hastalık (RHD) ve miksomatozis çoğunlukla ölümcül viral hastalıklardır ve PDSA'ya göre düzenli aşıyla önlenebilir [3]. Aşı takvimini tavşanlara bakan veteriner hekiminizle planlayın. Kısırlaştırma, RSPCA'ya göre iki cinsiyette de kavga olasılığını azaltır [1]; ayrıca istenmeyen yavruların önüne geçer. Tırnak kesiminde kan damarına denk gelmemek için tırnak kesimi rehberimize bakın.

Tavşanlarda üreme: neden kısırlaştırma önemli?

Tavşanlar çok hızlı ürer; bu yüzden aynı alanda yaşayan bir erkek ve dişi mutlaka kısırlaştırılmalıdır. RSPCA'ya göre küçük ırklar 3,5–4 ayda, orta ve büyük ırklar 4–4,5 ayda, dev ırklar 6–9 ayda üreyebilecek olgunluğa ulaşır; gebelik 30–33 gün sürer ve dişi doğumdan birkaç saat sonra yeniden gebe kalabilir [1].

RSPCA erkeklerde testislerin 10–12 haftalıkken görünür hâle geldiğini belirtir [1]; yavruların cinsiyetini ayırmak bu yüzden zordur ve aynı yuvadan alınan iki yavru beklenmedik biçimde çiftleşebilir. Yeni tavşanlar ancak kısırlaştırıldıktan ve yavaş yavaş tanıştırıldıktan sonra birlikte yaşamalıdır.

Tavşan hastalıkları ve acil işaretler

Tavşanlarda en sık sorunlar diş hastalığı, bağırsak durması, sinek larvası (flystrike), RHD ve miksomatozis ile E. cuniculi parazitidir [3]. PDSA, doğru beslenmeyen her tavşanın ağrılı diş hastalığı riski taşıdığını, E. cuniculi parazitinin baş eğikliğine ve arka bacaklarda güçsüzlüğe yol açabildiğini belirtir [3]. RSPCA, diş gıcırdatmanın ağrı işareti olabileceğini, yumuşak diş tıkırdatmanın ise memnuniyet anlamına geldiğini hatırlatır [1].

Tavşanlar ağrıyı ve hastalığı saklar; davranıştaki her değişiklikte hekime danışmak gerekir [1]. Tavşana insan ilacı ya da başka bir hayvan için verilmiş ilaç vermeyin. Bulunduğunuz ilde egzotik hayvanlara bakan hekimleri veteriner rehberi sayfasında arayabilirsiniz.

Tavşan sahiplenme ve yasal durum

Türkiye'de evcil tavşan beslemek serbesttir; 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu'na göre hayvanı sahiplenen kişi onu barındırmak, türüne uygun ihtiyaçlarını karşılamak ve sağlığına dikkat etmekle yükümlüdür [5]. Kanun hayvanı aç ve susuz bırakmayı, aşırı sıcağa ya da soğuğa maruz bırakmayı, bakımını ihmal etmeyi ve ev hayvanını terk etmeyi yasaklar [5].

Evcil tavşanı parka, ormana ya da kırsala bırakmak bu yüzden hem yasaya aykırıdır hem de tavşanın ölümüne yol açar; evcil tavşan doğada hayatta kalacak beceriye sahip değildir. RSPCA, birçok kurtarılmış tavşanın aşılı, kısırlaştırılmış ve uyumlu çiftler halinde yuva beklediğini belirtir [1]. Satın almadan önce barınaklara ve sahiplendirme ilanlarına bakın; genel adımlar evcil hayvan sahiplenme rehberimizde.

• Gözleri ve burnu temiz, dişleri düzgün, kuyruk altı kuru ve hareketli bir tavşan seçin.
• En az iki tavşan sahiplenmeyi ve ikisini de kısırlaştırmayı planlayın.
• Getirmeden önce alanı kurun, kabloları ve zehirli bitkileri kaldırın.