Peçeli Bukalemun

Bukalemun, ağaçlarda yaşayan, gözlerini birbirinden bağımsız hareket ettirebilen ve rengini değiştirebilen bir kertenkele grubudur. Kıskaç gibi ayakları, dala tutunan kuyruğu ve yapışkan uçlu uzun diliyle böcek avlar. Peçeli bukalemun (Chamaeleo calyptratus) Yemen ve Suudi Arabistan kökenli, başındaki yüksek kaskla tanınan ve bakım altında en sık beslenen türlerden biridir.

Bukalemun rengini çoğunlukla kamuflaj için değil, iletişim ve ısı düzenleme için değiştirir. Erkekler rakibe ya da dişiye parlak renklerle sinyal verir; üşüyen ya da stresli bukalemun koyulaşır. Animal Diversity Web peçeli bukalemun dişilerinin çiftleşmeden sonra mavi-sarı lekeli koyu yeşile döndüğünü kaydeder. Tehdit altında da koyulaşıp kıvrılabilir.

Bukalemun derisindeki özel hücrelerin içindeki küçük kristallerin aralığını değiştirerek renk değiştirir. Nature Communications'ta yayımlanan 2015 tarihli araştırma, bukalemunların bu hücrelerdeki nanokristal dizilimini sıklaştırıp gevşeterek ışığın hangi rengini yansıttığını ayarladığını göstermiştir. Bu yüzden renk değişimi bir boya değişimi değil, ışığın yansımasındaki fiziksel bir değişimdir.

Bukalemunların çoğu Afrika ve Madagaskar'da, bazıları Asya ve Güney Avrupa'da yaşar. Peçeli bukalemun Yemen ile Suudi Arabistan sınırındaki yüksek, kuru platolarda, vadilerde ve dağ ormanlarında yaşar (Animal Diversity Web). Türkiye'de ise güney kıyılarında yerli Akdeniz bukalemunu bulunur; bu tür koruma altındadır ve doğadan alınmaz.

Peçeli bukalemun böcekçildir. VCA önceden beslenmiş cırcır böceği, un kurdu ve bal mumu kurdu önerir; böcekler haftada 2–3 kez fosforsuz kalsiyum tozuyla pudralanır. Yavrular her gün küçük böceklerle beslenir. Animal Diversity Web kurak dönemde bazı yaprakları su kaynağı olarak yediğini kaydeder; bu yüzden kafeste zehirsiz bitkiler kullanılmalıdır.

Evet, ama genellikle kaptan değil, yaprak ve dallardaki damlaları yalayarak içer. Bu yüzden damla sistemi, günde birkaç kez sisleme ya da nemlendirici gerekir. VCA yüzde 60–90 kafes nemi önerir ve düşük nemin böbrek hastalığına varan susuzluğa yol açabildiğini belirtir. Çökük gözler ve koyu ürat susuzluk işaretidir.

Peçeli bukalemun dişileri genellikle 5, erkekleri 8 yıla kadar yaşar (Animal Diversity Web). Merck, Eski Dünya bukalemunları için bakım altında ortalama 3–8 yıl verir. Dişilerde sık yumurta üretimi kalsiyum depolarını tükettiği için ömrü kısaltabilir. Doğru UVB, kalsiyum desteği ve nem düzeni ömrü uzatan en önemli etkenlerdir.

Peçeli bukalemun erkekleri baştan kuyruk ucuna 43–61 cm, dişileri 25–36 cm olur (Animal Diversity Web). Dişiler bu boya ilk yılında ulaşır. Erkeklerin kaskı yaklaşık 5 cm yüksekliğe çıkabilir ve gövdeleri dişilerden belirgin biçimde iridir. Bu boy farkı kafes seçimini de etkiler: yetişkin erkek için 60×60×120 cm'lik file kafes önerilir.

Evet, peçeli bukalemun doğru düzen kurulursa evde beslenebilir, ama yeni başlayanlar için kolay bir tür değildir. Yüksek file kafes, UVB lamba, gündüz-gece sıcaklık düzeni, damla sistemi ve canlı böcek beslemesi gerekir. Merck bukalemunların ele alındığında strese yatkın olduğunu belirtir; bu yüzden sevilip tutulacak değil, izlenecek bir hayvandır.

Hayır, bakım altında üretilmiş ya da yasal yollarla getirilmiş peçeli bukalemun beslemek Türkiye'de yasak değildir; tür CITES Ek II'de olduğu için belgeli ticaret gerekir. Ancak Türkiye'de doğada yaşayan Akdeniz bukalemunu koruma altındadır; doğadan toplanması, evde tutulması ve satılması yasaktır. Doğada görülen bukalemun yerinde bırakılmalıdır.

Evet, korktuğunda ya da sıkıştırıldığında ısırabilir, ama zehirli değildir. Peçeli bukalemunlar özellikle erkekler bölgecidir; tehdit hissettiğinde ağzını açar, tıslar ve koyulaşır. Isırık acıtabilir ama genellikle tehlikeli değildir; yara temizlenir ve gerekirse hekime gösterilir. Elle tutulmayı en aza indirmek hem ısırık riskini hem hayvanın stresini azaltır.

Hayır, bukalemunlar zehirli değildir ve insana zehir enjekte etmez. Ancak bütün sürüngenler gibi Salmonella bakterisi taşıyabilirler; bukalemuna, kafesine ya da böcek kutusuna dokunduktan sonra eller sabunla yıkanmalıdır. Küçük çocukların, hamilelerin ve bağışıklığı zayıf kişilerin doğrudan temastan kaçınması önerilir. Zehirsiz olması, bukalemunun ellenip sevilecek bir hayvan olduğu anlamına da gelmez.

Peçeli bukalemun yumurtayla çoğalır. Animal Diversity Web'e göre dişi çiftleşmeden 20–30 gün sonra toprağa kazdığı çukura 35–85 yumurta bırakır ve yılda üç kereye kadar yumurtlayabilir. Dişiler erkek olmadan da döllenmemiş yumurta üretebilir; bu yüzden her dişinin kafesinde nemli kum dolu derin bir yumurtlama kabı bulunmalıdır.

Hayır. Animal Diversity Web peçeli bukalemunların yalnız yaşamayı tercih ettiğini, erkeklerin çok bölgeci olduğunu ve her zaman ayrı tutulması gerektiğini belirtir. Erkek ve dişi yalnız üreme döneminde kısa süre bir araya getirilir. Kafesler birbirini görmeyecek şekilde yerleştirilmelidir; başka bir bukalemunu görmek bile sürekli stres yaratabilir.