Aksolotl

Aksolotl, ömür boyu suda yaşayan ve ergin olduğu halde larva görünümünü koruyan bir semenderdir. Bilimsel adı Ambystoma mexicanum'dur ve kurbağalar gibi amfibiler sınıfındadır. Tüylü dış solungaçları, yüzgeçli kuyruğu ve kaybettiği uzuvları yenileme yeteneğiyle tanınır. Doğada yalnız Meksika'daki Xochimilco kanallarında yaşar ve kritik tehlike altındadır (Animal Diversity Web, IUCN).

Hayır, aksolotl balık değil, bir semenderdir. Amfibiler sınıfındandır ve Ambystoma cinsine aittir. 'Meksika yürüyen balığı' ya da 'aksolotl balığı' diye anılması, suda yaşaması ve solungaçlı olmasından gelir. Animal Diversity Web'e göre ergin olduğu halde dış solungaçlarını korur; balıklardan farklı olarak dört bacağı vardır ve kaybettiği bacaklarını yenileyebilir.

Aksolotl doğada yalnız Mexico City'nin güneyindeki Xochimilco kanallarında yaşar. Bu kanallar eski Xochimilco ve Chalco göl sisteminin kalıntısıdır; şehrin büyümesiyle yaşam alanının büyük bölümü yok olmuştur. Evde ise serin, temiz, süzülmüş ve kapaklı bir akvaryumda yaşar. Animal Diversity Web türün bugün yalnız bu bölgede doğal olarak bulunduğunu kaydeder.

Aksolotl iyi bakımla 10–15 yıl yaşayabilir. Yarmouth Veterinary Center bakım altında 10–15 yıl ve üzerini bildirir; Animal Diversity Web ise ortalama ömrü daha kısa, bazı bireylerde 10–15 yıl olarak verir. Ömrü en çok kısaltan etkenler sıcak su, bozuk su kalitesi ve yutulan çakıldır. Su sıcaklığını 16–20 °C'de tutmak en önemli adımdır.

Aksolotl etçildir; evde batan etçil pelet ve ilaçsız toprak solucanıyla beslenir. Donmuş kan kurdu ve tuzlu su karidesi ara sıra ödül olarak verilebilir. Yavrular her gün, erginler 2–3 günde bir beslenir. Japon balığı gibi canlı yem balıkları hastalık riski ve tiyaminaz nedeniyle önerilmez. Yenmeyen yiyecek suyu bozmadan alınmalıdır (Yarmouth Veterinary Center).

Aksolotl için ideal su sıcaklığı 16–20 °C'dir. Yarmouth Veterinary Center kısa süreli 13–22 °C'yi kabul edilebilir bulur, ama suyun uzun süre 23 °C'nin üstünde kalmasının çoğu zaman ölümcül olduğunu belirtir. Aksolotl ısıtıcı istemez; Türkiye'de asıl sorun yaz sıcağıdır. Akvaryum güneşten uzak tutulur, gerekirse fan ya da soğutucu kullanılır.

Aksolotl akvaryumu geniş tabanlı, kapaklı ve en az 75 litre olmalıdır. Yarmouth Veterinary Center ergin başına 75–150 litre önerir. Filtre akıntısı yumuşatılır, zemin çıplak ya da ince kum olur; çakıl yutulup tıkanma yapabilir. Saklanma yerleri konur, güçlü ışık gerekmez. Su, aksolotl gelmeden önce döngülenir ve amonyak-nitrit sıfıra indirilir.

Aksolotlu balıklarla birlikte beslemeyi önermiyoruz. Küçük balıkları yer; iri ya da hızlı balıklar ise solungaçlarını ısırabilir. Tropikal balıklar ılık su ister, aksolotl serin su; japon balığı da hastalık taşıyabilir ve sıcaklık ihtiyacı farklıdır. En güvenli düzen, yalnız aksolotlların yaşadığı tek tür akvaryumdur.

Hayır, aksolotl zehirli değildir ve insana zarar vermez. Dişleri çok küçüktür; yiyecek sanarak parmağa yönelse bile ciddi bir yara açmaz. Asıl risk aksolotl içindir: derisi ve solungaçları çok hassas olduğu için elle tutulması önerilmez. Akvaryum suyuyla temastan sonra elleri yıkamak, sudaki bakterilere karşı genel bir hijyen kuralıdır.

Evet, bakım altında üretilmiş aksolotl doğru akvaryumda evde beslenebilir. Serin ve temiz su, kapaklı geniş bir akvaryum, haftalık su değişimi ve test şarttır. Türkiye'de yaz sıcağı en büyük zorluktur; suyu 23 °C'nin altında tutamayacak bir evde aksolotl sağlıklı yaşayamaz. CITES Ek II'deki tür doğaya hiçbir koşulda bırakılmamalıdır.

Aksolotl yumurtayla çoğalır. Erkek dipte sperm paketleri bırakır, dişi bunları alarak yumurtalarını içeride döller ve bitkilere ya da dekora tek tek yapıştırır. Wikipedia'daki derlemeye göre bakım altında 18–27 ayda cinsel olgunluğa ulaşırlar. Evde planlı olmayan üreme yüzlerce yavruya bakma sorumluluğu doğurduğu için erkek ve dişinin ayrı tutulmasını öneriyoruz.

Evet, aksolotl kaybettiği uzuvları yeniden oluşturabilir. Bacak, kuyruk ve solungaçlarını aylar içinde yeniler; göz ve kalp dokusunun, hatta beynin hayati olmayan bölümlerinin onarıldığı da bildirilmiştir (Wikipedia, Animal Diversity Web). Bu yetenek onu tıp araştırmalarında önemli bir model yapar. Yine de yaralanma enfeksiyona açıktır ve hekime gösterilmelidir.

Hayır, ama doğada nesli tükenmenin eşiğindedir. IUCN türü kritik tehlikede sayar. Xochimilco'daki sayımlarda kilometrekare başına aksolotl sayısı 1998'de 6.000, 2008'de 100 olarak bulunmuştur. Kirlilik, kentleşme ve kanallara salınan tilapya ile sazan başlıca nedenlerdir. Bakım altında ise laboratuvarlarda ve akvaryumlarda çok sayıda aksolotl yaşamaktadır.

Pembe aksolotl, lösistik ya da albino renk tipindeki aksolotllara verilen addır. Lösistiklerin gövdesi soluk pembe, gözleri koyudur; albinolarda gözler kırmızıdır. Bu renkler bakım altında seçici üretimle yaygınlaşmıştır, doğadaki aksolotllar kahverengi-zeytin tonludur. Renk tipi bakım ihtiyacını değiştirmez; ancak albinolar ışığa duyarlı olduğu için loş akvaryum daha uygundur.