Kedi nanesi ne işe yarar? Kediler neden bayılır

Kedi nanesi, kedinin koku duyusunu uyararak onu oyuna, harekete ve keşfe yönelten bir bitkidir; evde en çok oyuncakları ve tırmalama tahtasını kediye sevdirmek, kediyi hareketlendirmek ve yeni bir eşyayı tanıtmak için kullanılır. Koklayan kedi yere yuvarlanır, başını ve yanaklarını bitkiye sürter, patisiyle oynar, yalar, çiğner, bazen mırlar ya da sıçrar. Bu hâl birkaç dakika sürer ve kendiliğinden geçer.

Hayvan barınaklarında ve hayvanat bahçelerinde de koku zenginleştirmesi olarak kullanılır. 2017'de BMC Veterinary Research'te yayımlanan ve 100 ev kedisinde dört bitkiyi deneyen araştırma, koku uyarısının kafeste ya da evde yaşayan kediler için gözden kaçan ama etkili bir zenginleştirme yolu olduğunu vurgular. Kedinin oyun ihtiyacını ve oyuncak seçimini kedi oyuncakları rehberimizde ayrıntılı anlattık.

Kedi nanesi, bilimsel adıyla Nepeta cataria, nane ailesinden çok yıllık bir bitkidir; yaprakları nane yaprağına benzer, beyaz ya da açık morumsu çiçekler açar. Kedileri etkileyen madde, yapraklarda ve saplarda bulunan nepetalaktondur. Wikipedia'daki derlemeye göre kediler bu maddeyi feromonları algıladıkları organla değil, burunlarındaki koku dokusuyla algılar; yani etki koklamayla başlar.

Kedi nanesi kuru yaprak, toz, sprey, içine kuru yaprak doldurulmuş oyuncak ya da saksıda canlı bitki olarak satılır. Etkili madde zamanla uçtuğu için kuru ürünler ağzı kapalı bir kapta saklandığında daha uzun süre etkili kalır. Bitkinin Türkçede başka adları da vardır; ama halk arasında sık karıştırılan kediotu, aşağıda anlattığımız gibi ayrı bir bitkidir.

Kediler kedi nanesine, koktuğu madde beyinde haz ve rahatlama duygusu yaratan doğal endorfin sistemini uyardığı için bayılır. 2021'de Science Advances'ta yayımlanan Uenoyama ve arkadaşlarının çalışması, kedi nanesindeki maddeye çok yakın olan ve Japonya'da matatabi denen gümüş asmada bulunan nepetalaktolün kedilerin kanındaki beta-endorfin düzeyini artırdığını gösterdi. Bu sistem ilaçla engellendiğinde kedilerin klasik sürtünme tepkisi de azaldı.

Tepkinin süresi kısadır. Wikipedia'daki derlemeye göre ana tepki yaklaşık 5 ile 15 dakika sürer, ardından koku yorgunluğu başlar ve kedi bir süre bitkiye ilgisini kaybeder. Bu yüzden kedi nanesini sürekli ortada bırakmak yerine ara sıra, oyun zamanlarında vermek etkisini korur. Kediniz kedi nanesini kokladıktan sonra uzaklaşıp bir süre sonra yeniden yanına geliyorsa bu da normaldir; koku yorgunluğu geçtikten sonra tepki yeniden başlayabilir. Tepkinin şiddeti de kediden kediye değişir: kimi kedi yalnızca birkaç saniye koklayıp bırakır, kimi dakikalarca yuvarlanır.

Kedilerin tepkisi iki yönlü olabilir. Pek çok kedi hareketlenir, oynar ve sıçrar; bazıları ise sakinleşir, yatar ve uyuklar. ABD'deki ASPCA Hayvan Zehir Kontrol Merkezi de kedi nanesinin bazı kedileri sakinleştirdiğini, bazılarını uyardığını yazar. Nadiren de olsa bazı kediler bu sırada hırlayabilir ya da ısırabilir; kedi nanesi verilen kediyle oynarken elinizi değil oyuncağı kullanın. Kedilerin oyunda neden ısırdığını kedi neden ısırır yazımızda anlattık.

Hayır, kedilerin yaklaşık üçte biri kedi nanesine hiç tepki vermez. Bol ve arkadaşlarının 100 ev kedisiyle yaptığı 2017 tarihli çalışma, daha önceki araştırmalarla uyumlu olarak her üç kediden birinin kedi nanesine tepkisiz kaldığını gösterdi. Tepki vermek ya da vermemek büyük ölçüde kalıtsaldır; Wikipedia'daki derlemeye göre 210 kediyle yapılan bir çalışmada tepkinin kalıtılabilirliği yüksek bulundu ve birden çok genin rol oynadığı düşünülüyor.

Yaş da önemlidir: altı aydan küçük yavru kediler genellikle tepki vermez. Bu yüzden yavru kediniz kedi nanesine ilgisizse birkaç ay sonra yeniden deneyebilirsiniz. Wikipedia'daki derlemeye göre leopar, puma, serval ve vaşak gibi yaban kedigilleri de çoğu zaman ev kedilerine benzer tepki verir, aslan ve kaplanların tepkisi ise tutarsızdır; Bol'un çalışmasında kaplanların ise gümüş asmaya ya ilgi göstermediği ya da hoşnutsuzlukla tepki verdiği gözlendi.

Kedilerin kedi nanesine ve gümüş asmaya yüzlerini ve başlarını sürtmesinin bir işlevi de bu maddeyi kendi tüylerine taşımak olabilir. Uenoyama ve arkadaşlarının 2021 tarihli çalışmasında sürtünme davranışının nepetalaktolü kedinin yüzüne ve başına aktardığı, bu maddenin de Asya kaplan sivrisineğini uzaklaştırdığı gösterildi. Araştırmacılar bu davranışın kedileri sivrisinek ısırıklarından korumaya yardım ettiği sonucuna vardı.

Bu bulgu, kedi nanesine verilen tepkinin yalnız bir keyif hâli değil, evrimsel bir faydası da olabileceğini düşündürüyor. Yine de evdeki kediyi sivrisinekten ya da parazitlerden korumak için kedi nanesine güvenilmez; dış parazit koruması veteriner hekiminizin önereceği yöntemlerle yapılır. Parazit korumasını iç ve dış parazit rehberimizde anlattık.

Kedi nanesi küçük miktarlarda ve koklanarak kullanıldığında genellikle güvenlidir; ama kedi bitkiyi bol miktarda yerse kusma ve ishal görülebilir. ASPCA Hayvan Zehir Kontrol Merkezi kedi nanesini kediler için zehirli bitkiler listesinde gösterir ve klinik belirti olarak kusma ile ishali sayar. Bu yüzden kedinin bir saksı kedi nanesini baştan sona yemesine izin vermeyin, kuru yaprağı da tutam tutam verin.

Kedi nanesine tepki ayrıca bir alışkanlık ya da bağımlılık yaratmaz; tepki birkaç dakikada söner ve kedi bir süre ilgisini kaybeder. Kedinizin kusması tekrarlıyor, ishali bir günden uzun sürüyor ya da halsiz görünüyorsa kedi nanesiyle ilgili olsun ya da olmasın veteriner hekime danışın; kusmanın hangi durumlarda acil olduğunu kedi kusması rehberimizde anlattık.

Kedi nanesi en çok kediyi bir eşyaya alıştırmak ve oyunu canlandırmak için kullanılır: kuru yaprağı tırmalama tahtasına, yeni yatağa ya da taşıma çantasının içine biraz sürmek kedinin o eşyaya ilgisini artırabilir. Kedinin koltuk yerine tırmalama tahtasını kullanmasını istiyorsanız tahtayı kedi nanesiyle tanıştırmak işe yarayan yöntemlerden biridir; tahtanın yeri ve türü için kedi tırmalama rehberimize bakın.

Kedi nanesini yeni bir oyuncakla ya da veteriner ziyaretinden önce taşıma çantasıyla birleştirmek, o eşyayı kedinin gözünde olumlu bir şeye dönüştürebilir. Ama her kedi için aynı sonuç beklenmemeli; tepki vermeyen kedide kedi nanesi ne alıştırmaya ne de oyuna katkı yapar. Kediyle birlikte geçen oyun zamanı, kedi nanesinden bağımsız olarak kedinin hareket ve uyarı ihtiyacını karşılar.

Kedi nanesine tepki vermeyen kedilerin çoğu gümüş asmaya, bir kısmı da Tatar hanımeline ya da kediotuna tepki verir. Bol ve arkadaşlarının çalışmasında ev kedilerinin yaklaşık yüzde 80'i gümüş asmaya, yaklaşık yarısı Tatar hanımeli ve kediotu köküne tepki verdi. Kedi nanesine tepkisiz kalan kedilerin yaklaşık yüzde 75'i gümüş asmaya, yaklaşık üçte biri de Tatar hanımeline tepki gösterdi. Kedilerin en çok sevdiği ürünler gümüş asmanın kurutulmuş meyve urlarından yapılan toz ve kedi naneydi.

Hayır, kedi nanesi ile kediotu farklı bitkilerdir. Kedi nanesi Nepeta cataria, kediotu ise insanlarda bitki çayı olarak da bilinen Valeriana officinalis türüdür. İkisi de bazı kedilerde benzer bir koku tepkisi yaratır; ama Bol'un çalışmasında kedi nanesindeki nepetalakton miktarının diğer bitkilerde yalnız çok düşük düzeylerde bulunduğu, gümüş asmanın ise diğer etkili maddeleri en yüksek düzeyde içerdiği görüldü. Yani bu bitkiler kedileri farklı maddelerle etkiliyor.

İnsanlar için satılan kediotu çayları, damlaları ya da tabletleri kedilere verilmez; kediye yönelik ürünler yalnız koklatma amaçlıdır. Kedi nanesi ile kediotu arasında seçim yaparken önce kedi nanesini deneyin, tepki yoksa gümüş asma ya da kediotu kökü içeren kedi oyuncaklarını deneyebilirsiniz. Kedinin bitkilerle ilişkisi her zaman zararsız değildir; ev bitkileri arasında kediler için tehlikeli olanları ileride ayrı bir yazıda ele alacağız, mırlama ve sürtünme gibi kedi dilini ise kedi neden mırlar rehberimizde anlattık.