Caretta Caretta

Caretta caretta, iribaş deniz kaplumbağasının bilimsel adıdır. Dünya okyanuslarının ılıman ve tropikal sularında yaşar, Türkiye'nin Akdeniz kıyılarındaki kumsallara yumurta bırakır. NOAA'ya göre yetişkinler yaklaşık 76–107 cm boya ve 90–160 kilograma ulaşır. Evcil hayvan değildir; IUCN küresel olarak hassas sayar, Türkiye'de koruma altındadır.

Caretta caretta dünya okyanuslarının ılıman ve tropikal sularında, açık denizde, kıyılarda, resiflerde ve haliçlerde yaşar (Animal Diversity Web). Akdeniz'de de yaygındır. Türkiye'de Muğla, Antalya, Mersin, Adana ve Hatay kıyılarındaki kumsallarda yuvalar; DKMP 20 önemli yuvalama kumsalı bulunduğunu açıklamıştır. Karaya yalnız dişiler yumurtlamak için çıkar.

Antalya'daki başlıca caretta yuvalama kumsalları Patara, Kale, Kumluca, Olimpos-Çıralı, Tekirova, Belek, Kızılot, Demirtaş ve Gazipaşa'dır (NTV haberindeki liste). DKMP Kızılot'u Akdeniz'in en büyük yuvalama alanlarından biri olarak tanımlar. Yuvalama sezonunda bu kumsallarda gece giriş kısıtları uygulanabilir; yuvalar işaretlenir ve yetkili ekiplerce izlenir.

Caretta caretta'nın ömrü kesin bilinmemekle birlikte NOAA tahminen 70 yıl ve üzeri yaşadığını bildirir. Animal Diversity Web doğadaki tipik ömrü 30–62 yıl aralığında verir. Dişiler çok geç olgunlaşır; NOAA yaklaşık 35 yaşında ilk kez yumurtladıklarını belirtir. Bu geç olgunlaşma, türün kayıplardan sonra kendini toparlamasını zorlaştırır.

Caretta caretta etçildir ve bitkiyi nadiren yer (NOAA). Yetişkinler deniz tabanındaki yumuşakçalar, kabuklular ve atnalı yengeci gibi omurgasızlarla beslenir; güçlü çenesi sert kabukları kırmaya uygundur. Yavrular açık denizde yüzeyde sürüklenen besinleri yer ve bu dönemde plastik parçalarını da besin sanarak yutabilir.

Türkiye'de yuvalama sezonu haberlere göre nisan sonu ya da mayısta başlar, yavru çıkışlarıyla birlikte eylül sonuna kadar sürer. NOAA dişilerin 2–3 yılda bir yuvaladığını, bir sezonda yaklaşık iki hafta arayla 3–5 yuva yaptığını ve her yuvaya yaklaşık 100 yumurta bıraktığını belirtir. Dişiler yalnız ve gece yuvalar.

Caretta yumurtaları yaklaşık iki ayda açılır. Animal Diversity Web kuluçka süresini kum sıcaklığına bağlı olarak 45–80 gün olarak verir. Türkiye'de yavru çıkışları genellikle temmuzdan eylül sonuna kadar sürer. Yavrular çoğunlukla gece çıkar ve denizin üzerindeki ışığa yönelir; bu yüzden kumsalda gece fener ve flaş kullanılmaz.

Caretta yavrularının cinsiyetini kum sıcaklığı belirler. Animal Diversity Web'e göre kuluçkanın orta döneminde sıcaklık 28–30 °C civarındayken dişi-erkek oranı yaklaşık eşittir; daha serin kum erkek, daha sıcak kum dişi yavru üretir. Bu nedenle iklim değişikliğiyle ısınan kumsallar ileride erkek yavru sayısını azaltabilir.

Yetişkin caretta caretta yaklaşık 90–160 kilogram gelir ve kabuğu 76–107 cm uzunluğa ulaşır (NOAA). Animal Diversity Web ortalama ağırlığı 135 kg olarak verir. Yumurtadan yeni çıkan yavrular ise avuç içine sığacak kadar küçüktür ve koyu kahverengidir. Yetişkinlerde üst kabuk kırmızımsı kahverengi, alt kabuk soluk sarıdır.

Caretta caretta saldırgan değildir, ama tutulmaya ya da elle beslenmeye çalışılırsa ısırabilir. Sert kabuklu avları kırmaya yarayan güçlü bir çenesi olduğu için ısırık ciddi yara açabilir. Denizde bir caretta görürseniz yaklaşmayın, dokunmayın ve yem vermeyin. Bu hem sizin güvenliğiniz hem de koruma altındaki hayvanın rahatsız edilmemesi için gereklidir.

Hayır, caretta caretta insana kendiliğinden zarar vermez ve saldırmaz; denizde genellikle insandan uzak durur. Ancak sıkıştırılırsa ya da elle tutulursa güçlü çenesiyle ısırabilir. Asıl risk insanlardan carettaya gelir: ağlar, oltalar, tekne pervaneleri, plastik çöp ve yuvalama kumsallarındaki ışık ve yapılaşma türün başlıca tehditleridir (NOAA).

Hayır, caretta caretta bir deniz kaplumbağasıdır ve tatlı suda yaşamaz. Animal Diversity Web açık deniz, kıyı, resif ve haliç sularında bulunduğunu kaydeder; haliçlerde acı suya da girebilir. Dere, göl ya da havuzda yaşayamaz. Evlerde beslenen su kaplumbağaları tamamen farklı türlerdir; örneğin kırmızı yanaklı su kaplumbağası sayfamıza bakabilirsiniz.

Hayır, ama koruma altındadır. IUCN türü 2015 değerlendirmesinde küresel olarak 'hassas' (VU) sayar. Akdeniz alt popülasyonu ise yuvalama kumsallarındaki uzun süreli koruma sayesinde 'asgari endişe' kategorisindedir; ancak ARCHELON bu durumun korumaya bağlı olduğunu, çalışmalar durursa sayıların yeniden düşebileceğini vurgular. Tür CITES Ek I'dedir.

Caretta caretta'yı en çok balıkçılık araçlarına yanlışlıkla takılma tehdit eder (NOAA). Yuvalama kumsallarının yapılaşması, yavruları yanıltan yapay ışıklar, deniz kirliliği ve plastik, tekne çarpmaları, yumurta ve hayvanların toplanması ve iklim değişikliği diğer tehditlerdir. Dişilerin yaklaşık 35 yaşında olgunlaşması da kayıpların telafisini zorlaştırır.

Caretta'yı korumak için yuvalama sezonunda gece kumsala girmeyin, işaretli yuvalardan uzak durun ve kumsalda fener ya da flaş kullanmayın. Şemsiyeyi yuva alanlarına batırmayın, kumsalda çukur ve kum kalesi bırakmayın, çöp ve misinayı denize atmayın. Yaralı ya da kaybolmuş bir caretta görürseniz dokunmadan yetkililere haber verin.