Papağan Türleri: Bakımı, Beslenmesi ve Konuşan Papağanlar

Papağan nedir? Papağanları ayıran özellikler

Papağan, papağanımsılar (Psittaciformes) takımından; güçlü ve kıvrık gagası, iki parmağı önde iki parmağı arkada duran ayakları, yüksek zekâsı ve sosyal yapısıyla tanınan kuşların genel adıdır. Bu takımın içinde avucumuza sığan muhabbet kuşu da, kol boyunda ara papağanı da, tepeliğini kaldırıp indiren kakadular da yer alır.

Papağanları başka kafes kuşlarından ayıran en önemli şey, sürü içinde yaşamaya uyarlanmış olmalarıdır. Doğada gün boyu sürüsüyle yiyecek arar, ötüşür ve birbirinin tüyünü temizlerler; evde bu ilginin yerini sahibi ya da bir kuş arkadaşı tutar. VCA, sıkılan jako papağanlarında tüy yolma ve çığlık atma görülebildiğini, bu yüzden dal ve kemirme oyuncaklarıyla meşgul edilmeleri gerektiğini belirtir [7].

Papağan sahibi olmak uzun bir taahhüttür. Muhabbet kuşu için Animal Diversity Web bakım altında 21 yıla ulaşan bir kayıt verir [1]; jakoda bakım altındaki ortalama ömür 45 yıldır [3]. Yani doğru türü seçmek, yalnız rengine ya da konuşmasına değil, bu süreye ve kuşun günlük ilgi ihtiyacına da bağlıdır.

• Gaga: Güçlü ve kıvrıktır; tohum kırar, tırmanırken üçüncü bir el gibi kullanılır.
• Ayak: İki parmak önde, iki parmak arkada; yiyeceği ayağıyla tutabilir.
• Sosyal yapı: Sürü kuşudur; uzun süre yalnız kalmak davranış sorunlarına yol açabilir [7].
• Ses: Pek çok tür ses taklit edebilir; jako en iyi konuşanlardan sayılır [7].

Papağan türleri: evde en çok beslenenler

Evde en çok beslenen papağan türleri muhabbet kuşu, sultan papağanı, cennet papağanı ve jakodur; bunları ara papağanı, kakadu, Pakistan papağanı, konur ve amazon papağanları izler. Yukarıdaki listede sitemizdeki bütün papağan kayıtları bulunur; rehberi yayında olanlar "Rehber" rozetiyle işaretlidir.

Muhabbet kuşu Avustralya kökenli, 18–20 cm boyunda ve ortalama 30 g ağırlığında küçük bir papağandır [1]. Sultan papağanı VCA'ya göre ortalama 32 cm boyunda, 80–95 g ağırlığındadır ve sesi konuşmadan çok ıslığa yakındır [2]. Jako papağanı yaklaşık 33 cm boyunda, 400 g civarında, gri tüylü ve kırmızı kuyruklu bir Afrika papağanıdır [3]. Cennet papağanı (Agapornis) küçük ama güçlü bağ kuran bir türdür. Daha iri ve daha çok bakım isteyen türler için ara papağanı ve kakadu sayfalarına bakın.

CITES sütunu, Birleşmiş Milletler Çevre Programı'nın Species+ veritabanından alınmıştır [4]. Ek II'deki bir türün ticareti izne bağlıdır; Ek I'deki bir türde ticari amaçlı uluslararası ticaret en sıkı biçimde kısıtlanır. Muhabbet kuşu ve sultan papağanı, papağanımsıların Ek II kaydının dışında tutulur.

Hangi papağan türü size uygun?

İlk kez papağan besleyecek biri için muhabbet kuşu ya da sultan papağanı genellikle en uygun seçenektir: küçük, görece sessiz, bakımı öğrenmesi kolay ve CITES belgesi gerektirmeyen türlerdir. Jako, ara ve kakadu ise hem çok uzun yaşar hem de yüksek sesli olabilir, her gün saatlerce ilgi ister ve deneyimli sahiplere uygundur.

Konuşan bir papağan istiyorsanız beklentinizi türe göre ayarlayın. VCA jakoyu en iyi konuşan evcil papağanlardan biri olarak tanımlar [7]; muhabbet kuşunda erkeklerin dişilerden daha iyi konuştuğu görülür [8]; sultan papağanının konuşma yeteneği sınırlıdır, sesi ıslığa benzer [2]. Konuşmayı öğretmenin yolları için muhabbet kuşu konuşturma rehberimize bakabilirsiniz.

• Apartmanda, az sesle: Muhabbet kuşu ya da sultan papağanı.
• Tek kuşa çok zaman ayırabilecek, deneyimli: Jako; belgesiz kuş alınmaz.
• Gün boyu evde olmayan: Tek kuş yerine uyumlu bir çift düşünün ya da daha az ilgi isteyen bir tür seçin.
• Gürültüye hassas komşuluk: Kakadu ve ara papağanı gibi iri türlerden kaçının.

Papağan kafesi nasıl olmalı?

Papağan kafesi, kuşun açılmış kanat genişliğinin her yönde en az bir buçuk katı olmalıdır; Merck bu ölçüyü verir ve birden fazla kuş için daha büyük kafes önerir [6]. Dikdörtgen kafesler yuvarlaklardan daha iyidir, çünkü kuşlar köşede tünemeyi sever [6]. VCA sultan papağanı için kuş başına en az 60×60×90 cm önerir [2].

Kafesi pencere önüne, klimanın karşısına ya da mutfağa koymayın: Merck, bu yerlerde kafesin aşırı ısınıp soğuyabileceğini ve mutfakta duman ve pişirme buharına maruz kalacağını belirtir [6]. Kuşu her gün gözetim altında kafes dışında uçurmak ve egzersiz yaptırmak gerekir [6]. Farklı kalınlıkta doğal dal tünekler, kemirme oyuncakları ve ayna olmayan oyuncaklar kullanın; Merck ayna oyuncakların kuşu şaşırtıp strese sokabileceğini yazar [6]. Kafes düzeni ve günlük temizlik adımları için muhabbet kuşu bakımı rehberine bakın.

Papağan ne yer? Yem, sebze ve verilmeyecekler

Papağanların çoğu için temel besin, türe uygun hazır pelet yem ve kaliteli tohum karışımı ile her gün verilen taze sebzedir; meyve ve tohum ödül olarak daha az verilir. VCA sultan papağanında hazır peletin beslenmenin temelini oluşturmasını, sebze ve meyvenin daha az, tohumun ara sıra ödül olarak verilmesini önerir [2].

Yalnız tohumla beslenen papağan yağlı ve dengesiz beslenir, çünkü sevdiği taneleri seçip gerisini bırakır. Yem değişikliğini ani değil, birkaç haftaya yayarak yapın ve kuşun gerçekten yediğini kontrol edin. Sitemizde fiyatlarını izlediğimiz muhabbet ve paraket yemlerini kuş yemi sayfasında karşılaştırabilirsiniz.

• Her gün: Türe uygun pelet ya da yem karışımı, yıkanmış taze sebze, temiz su.
• Az miktarda: Meyve ve yağlı tohumlar (ayçiçeği gibi) ödül olarak.
• Asla vermeyin: Avokado kuşlar için zehirli olabilir [6]; çikolata, kahve, alkol, tuzlu ve kızartılmış yiyecekler de verilmez.
• Kalsiyum ve mineral: Mürekkep balığı kemiği ya da mineral taşı kafeste bulunsun; takviyeyi veteriner hekiminizle planlayın.

Papağan bakımı: günlük, haftalık ve yıllık düzen

Papağan bakımı her gün yem ve su yenilemek, kafesi kısmen temizlemek ve kuşa kafes dışında zaman ayırmakla başlar. Haftada bir kafesin tamamı, tünekler ve oyuncaklar yıkanır; aylık olarak tırnak ve gaga uzunluğu gözden geçirilir. VCA, papağanların yılda iki kez muayene, tüy-tırnak bakımı ve gerektiğinde laboratuvar testleri için veteriner hekime götürülmesini önerir [7] [8].

Gece düzenine de dikkat edin. Merck, çoğu kuşun kafesinin gece örtülmemesi gerektiğini, örtünün strese yol açabileceğini; oda soğuksa kafesi örtmek yerine odayı ısıtmayı ya da kafesi cereyandan uzaklaştırmayı önerir [6]. Oyuncakları dönüşümlü değiştirmek, yiyeceği saklayarak aramaya teşvik etmek ve kısa, düzenli eğitim seansları papağanı meşgul tutar; sıkılmış bir papağan tüy yolmaya ve çığlık atmaya başlayabilir [7].

• Her gün: Taze su ve yem, sebze artıklarını toplama, dışkı tepsisini temizleme, en az bir kafes dışı uçuş saati.
• Her hafta: Kafesin, tüneklerin ve kapların tam temizliği; oyuncakların değiştirilmesi.
• Her ay: Tırnak, gaga ve tüy kontrolü; kilo takibi için mutfak terazisi.
• Yılda iki kez: Kuşlara bakan veteriner hekimde kontrol [7] [8].

Evde papağan için en büyük tehlikeler

Papağanlar için evdeki en sinsi tehlike havadır: kuşların solunum yolu dumana ve kimyasal buhara son derece duyarlıdır. VCA, yapışmaz tava kaplamasındaki PTFE'nin 280 °C'nin üzerinde ısındığında zehirli gaz yaydığını ve zehirlenmelerin çoğunun yanan ya da susuz kalan yapışmaz tencerelerden kaynaklandığını belirtir [5]. Sigara, puro ve pipo dumanı da kuşların yanında kullanılmamalıdır [5].

Kafes dışındaki uçuş sırasında açık pencere, çalışan tavan vantilatörü, açık klozet, dolu lavabo ve akvaryum boğulma ve yaralanma riski taşır [5]. Kedi, köpek ve gelincik gibi hayvanlarla kuş gözetimsiz bir arada bırakılmamalıdır [5]. Kurşun ve çinko gibi ağır metaller de hayati tehlike yaratır; eski boya, lehim, olta kurşunu ve pil kuşun erişeceği yerde durmamalıdır [5].

• Kuş evdeyken yapışmaz tavayı boş bırakıp ısıtmayın; mümkünse mutfaktan uzak bir odada tutun.
• Oda spreyi, boya ve temizlik ürünü buharını kuşun bulunduğu odada kullanmayın.
• Uçuş saatinde pencereleri kapatın, vantilatörü durdurun, su kaplarını örtün.

Papağan hastalıkları ve acil işaretler

Papağanlar hastalığı uzun süre saklar; tüylerini kabartıp uyuklayan, az yiyen bir kuş çoğu zaman çoktan hastadır. Sultan papağanı, muhabbet kuşu, amazon, ara ve lori türlerinde sık görülen papağan hastalığı (klamidyoz, psittakoz) bunun iyi bir örneğidir: VCA, enfekte kuşların çoğunun belirti göstermediğini, belirti olduğunda iştahsızlık, kilo kaybı, ishal, göz ve burun akıntısı, kabarık duruş ve solunum güçlüğü görüldüğünü belirtir [9].

Psittakoz insana da bulaşabilir: VCA'ya göre genellikle kurumuş dışkı tozunun solunmasıyla geçer ve insanda grip benzeri bir tabloya, tedavi edilmezse zatürreye yol açabilir; bağışıklığı zayıf kişiler daha fazla risk altındadır [9]. Kafes temizliğinde tozu kaldırmamak ve sonrasında elleri yıkamak bu yüzden önemlidir. VCA papağanların yılda iki kez veteriner kontrolünden geçmesini önerir [7] [8]. Belirtiler, sık hastalıklar ve hekime gitme zamanı için muhabbet kuşu hastalıkları rehberimize bakın.

Papağan sahiplenme, CITES belgesi ve yasal durum

Türkiye'de papağan beslemek serbesttir, ama bazı türler için CITES belgesi zorunludur. Species+ kayıtlarına göre papağanımsıların çoğu CITES Ek II'de, jako 2 Ocak 2017'den beri Ek I'dedir; muhabbet kuşu ve sultan papağanı ise CITES listesinde yer almaz [4]. Ek I ve Ek II'deki bir papağanı alırken kuşun belgesini ve belgedeki halka ya da mikroçip numarasının kuştakiyle eşleştiğini görmeden karar vermeyin.

5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu'na göre hayvanı sahiplenen kişi onu türüne uygun koşullarda barındırmak ve sağlığına dikkat etmekle yükümlüdür; ev hayvanını terk etmek ve on altı yaşından küçüklere satmak yasaktır [10]. Aynı Kanun'un temel ilkelerine göre doğada serbestçe yaşayan bir hayvanın yakalanıp özgürlükten yoksun bırakılmaması esastır [10]; doğadan yakalanmış papağan almak bu yüzden de doğru değildir. Kuş kaçarsa ya da artık bakamayacaksanız onu sokağa bırakmayın; bakımevi, kuş dernekleri ve güvenilir sahiplendirme ilanları gibi yollara başvurun.

• Gözleri parlak, burun delikleri temiz, tüyleri düzgün ve kuyruk altı kuru bir kuş seçin.
• Ek I ve Ek II türlerinde belge ve halka ya da mikroçip numarasını isteyin.
• Yeni kuşu diğer kuşlarınızla tanıştırmadan önce bir süre ayrı tutun ve veteriner kontrolünden geçirin.