Güvercin nedir? Evcil güvercinin kökeni
Güvercin, güvercingiller (Columbidae) ailesinden, tohumla beslenen, yuvasına dönme yeteneğiyle bilinen ve yavrusunu kursağında ürettiği "kursak sütü" ile besleyen kuşların ortak adıdır. Bugün dünyadaki bütün evcil güvercin cinsleri, Animal Diversity Web'e göre Avrupa, Kuzey Afrika ve güneybatı Asya'ya özgü yabani kaya güvercininden (Columba livia) türemiştir [4]. Şehirlerde gördüğümüz güvercinler de çoğunlukla bu türün evcilden kaçmış, yabanileşmiş soylarıdır.
Türkiye, güvercin genetik kaynakları bakımından çok zengin bir ülkedir. Yılmaz ve Boz, Türkiye'de amatör güvercin yetiştiriciliğini inceledikleri çalışmada güvercinin Türk tarihi boyunca, iletişimden başlayarak önemli bir rol oynadığını yazar [1]. Animal Diversity Web, kaya güvercininin ortalama 358,7 g ağırlığında olduğunu ve bir kuluçka döneminde genellikle iki yumurta bıraktığını belirtir [4]; evcil cinslerde boy ve ağırlık cinse göre çok değişir.
Güvercin beslemek, kafes kuşu beslemekten farklıdır. Güvercinler genellikle sürü halinde, bir güvercinlikte (kümeste) tutulur, düzenli uçurulur ve yetiştiriciler arasında köklü bir kültür ve dil vardır. Bu yüzden güvercin almadan önce güvercinliği hazırlamak, yerel derneklerle tanışmak ve hastalıklara karşı hijyen kurallarını öğrenmek gerekir.
- Köken: Yabani kaya güvercini (Columba livia) [4].
- Yumurta: Kuluçka başına genellikle iki [4].
- Yavru beslemesi: Anne ve baba kursak sütüyle besler [1].
- Yaşam biçimi: Sürü kuşu; güvercinlikte tutulur.
Güvercin cinsleri: uçuş biçimine göre dokuz grup
Türkiye'deki yerli güvercin cinsleri, Yılmaz ve Boz'a göre uçuş biçimine ve yetiştirme amacına göre dokuz grupta toplanır: dalıcı, taklacı, makaracı, dönücü, filo uçucusu, yüksek uçucu, posta, süs ve ötücü güvercinler [1]. Sitemizdeki listede bu gruplara ek olarak yöreden yöreye ad değiştiren renk tipleri ve doğada yaşayan yabani güvercinler ile kumrular da yer alır.
En bilinen cins, uçarken öne ya da arkaya takla atan taklacı güvercindir. 22 yerli güvercin ırkını 76 özellik üzerinden karşılaştıran Savaş ve Erdem, Takla'nın uçuş performansı ve yaygınlığıyla diğer bütün ırklardan belirgin biçimde ayrıldığını göstermiştir [2]. Aynı çalışmada kısa gagalı ırklar ile dalıcı-dönücü ırklar da ayrı kümeler oluşturmuştur [2]. Dalıp dönerek inen dönek güvercin, Çukurova'nın Adana güvercini, Anadolu'nun Şebap güvercini ve süs güvercinlerinin bilinen örneği hünkari güvercin listedeki öteki tanınmış cinslerdendir.
| Grup | Ayırt edici özellik | Örnek cinsler |
|---|---|---|
| Taklacı | Uçarken öne ya da arkaya takla atar | Takla, Mardin, Şebap, Malatya |
| Dalıcı ve dönücü | Yüksekten dalarak ve dönerek iner | Dönek, Adana, Bango, Başka, Kelebek |
| Makaracı (oynar) | Kümes üstünde kanat çırpıp makara yapar | Bursa oynarı, Mülakat, Trakya makaracısı |
| Filo ve yüksek uçucu | Sürü halinde uzun süre ve yüksekte uçar | İskenderun, Bastankara, Güllü |
| Posta | Uzak mesafeden yuvasını bulur | Posta güvercini |
| Süs (form) | Duruşu, tüy ve gövde biçimi için yetiştirilir | Hünkari, Kral, Yelpaze kuyruk |
| Ötücü | Sesi için yetiştirilir | Ankut, Bayburt |
Renk adları (Arap, Miski, Çakmaklı, Kürenk, Gök) çoğu zaman ayrı bir ırkı değil, ırk içindeki tüy rengini anlatır; aynı renk adı farklı yörelerde farklı kuşlar için kullanılabilir.
Taklacı güvercin neden bu kadar sevilir?
Taklacı güvercin, uçuş sırasında öne ya da arkaya takla atması ve Türkiye'nin hemen her yerinde yetiştirilmesi nedeniyle en sevilen yerli cinstir. Yılmaz ve Boz, Takla'nın yurdun hemen her yerinde, en çok Mardin, Şanlıurfa, Sivas, Ankara, Antalya, Diyarbakır, Malatya ve Konya'da yetiştirildiğini belirtir [1].
Ankara'da 199 taklacı güvercin üzerinde yapılan bir çalışmada ortalama vücut ağırlığı erkeklerde 328,5 g, dişilerde 314,8 g bulunmuş ve vücut gelişiminin yaklaşık bir yaşında tamamlandığı görülmüştür [3]. Taklacılar uçuş için yetiştirildiği için her gün kontrollü uçurulur; alıştırılmadan serbest bırakılan genç kuşlar kaybolabilir. Ayrıntılı bakım ve sağlık bilgisi taklacı güvercin sayfamızda.
Hangi güvercin cinsi size uygun?
Güvercin cinsi seçerken önce ne beklediğinize karar verin: uçuşu izlemek mi, sergi ve süs mü, yoksa yarış mı? Uçuş cinsleri (taklacı, dönek, makaracı, filo) her gün uçurulmak ister ve bunun için açık bir alana, kuşları güvercinliğe alıştıracak zamana ve sabra ihtiyaç vardır. Süs güvercinleri daha az uçurulur, ama tüy ve duruş bakımına özen ister.
Yeni başlayan biri için genellikle yöresinde yaygın, dayanıklı ve yerel derneklerin iyi tanıdığı bir uçuş cinsiyle küçük bir sürü kurmak en kolay yoldur. Böylece hem cinsin özelliklerini bilen yetiştiricilerden destek alırsınız hem de kuş ararken sağlık geçmişi belli güvercinliklere ulaşırsınız.
- Uçuş izlemek isteyen: Taklacı ya da dönek; her gün kontrollü uçuş.
- Sergi ve süs isteyen: Hünkari ve öteki süs güvercinleri; tüy ve duruş bakımı.
- Yarış isteyen: Posta güvercini; dernek üyeliği, eğitim ve aşı kaydı.
- Az zamanı olan: Güvercin yerine daha az bakım isteyen bir kafes kuşu düşünün.
Posta güvercini ve yarış güvercinciliği
Posta güvercini, uzak mesafeden yuvasını bulup dönme yeteneği için seçilerek yetiştirilmiş bir evcil güvercindir ve bugün çoğunlukla yarışlarda uçurulur. Yarış güvercinciliği, kuşları güvercinliğe alıştırmayı, giderek artan mesafelerden salarak eğitmeyi, uçuş dönemine göre beslemeyi ve hastalıklara karşı sıkı hijyeni gerektirir.
Yarış ve sergi, kuşların birbirine en çok temas ettiği ortamlardır. İngiltere tarım ve hayvan sağlığı otoritesine göre orada yarış ve sergilere yalnız paramiksovirüse karşı aşılı kuşlar katılabilir ve yarış güvercini sahipleri her kuşun katıldığı etkinliğin kaydını tutmak zorundadır [5]. Türkiye'de yarışa katılmadan önce bağlı olduğunuz derneğin sağlık kurallarını ve bir veteriner hekimin aşı önerisini öğrenin. Ayrıntılar için posta güvercini sayfamıza bakın.
Güvercinlik nasıl olmalı?
Güvercinlik kuru, havadar ama cereyansız, güneş alan ve kedi, sansar, fare ve yırtıcı kuşlara karşı korunaklı olmalıdır. Her çifte ayrı bir yuva gözü, her kuşa ayrı bir tünek ayrılmalı; kalabalık güvercinlik solunum ve bulaşıcı hastalık riskini artırır. Zemin kuru tutulmalı, dışkı düzenli temizlenmelidir.
Hijyen, güvercinliğin en önemli kuralıdır. İngiltere tarım ve hayvan sağlığı otoritesi, güvercin paramiksovirüsünün kuşlar arasında doğrudan temasla, iyi temizlenmemiş taşıma kafesleriyle, güvercinlik içme suyuyla ve yetiştiricilerin giysi, el ve ayakkabılarıyla yayıldığını, yabani güvercinlerin de hastalığı kümese taşıyabildiğini belirtir [5]. Bu yüzden yem ve su yabani kuşların ulaşamayacağı yerde tutulmalı, su kapları her gün yıkanmalıdır.
Pek çok yetiştirici güvercinliğin önüne, kuşların dışarıyı görüp güneşlenebileceği tel örgülü bir avlu ekler; yeni kuşlar bu avluda yeni yuvalarını tanıyarak uçuşa daha güvenle alışır. Avlunun teli, yırtıcı kuşların ve kedilerin uzanamayacağı sıklıkta olmalı, tabanı yağmur suyunu tutmamalıdır. Kışın güvercinlik içi kuru kalmalı, ama havasızlık nemi ve amonyak kokusunu artıracağı için havalandırma hiçbir zaman tamamen kapatılmamalıdır.
- Her gün: Taze su, yem, kapların yıkanması, kuşların tek tek gözden geçirilmesi.
- Her hafta: Zemin ve tüneklerin temizliği, taşıma kafeslerinin dezenfeksiyonu [5].
- Her yeni kuşta: Sürüye katmadan önce bir süre ayrı tutma ve gözlem.
- Sürekli: Yabani güvercinlerin yem ve suya erişimini engelleme [5].
Güvercin ne yer? Yem, grit ve su
Güvercin temel olarak tahıl ve baklagil tanelerinden oluşan bir yem karışımıyla beslenir. Animal Diversity Web, kaya güvercininin besininin büyük kısmının tohumlardan oluştuğunu, yumurtlayan dişilerin daha fazla protein ve kalsiyuma ihtiyaç duyduğunu belirtir [4]. Güvercinler taneyi kabuğuyla bütün yuttuğu için taşlıkta öğütmeye yardım eden grit (ince taş, kabuk) ve mineral taşı bulundurulmalıdır.
Yavrular ilk günlerde anne ve babanın kursak sütüyle beslenir [1]; bu dönemde ebeveynlere bol, temiz yem ve su sağlanır. Merck, güvercinlerde trikomonas parazitinin bu kursak sütüyle yavrulara geçebildiğini belirtir [6]; kuluçka ve yavru döneminde hijyen bu yüzden ayrıca önemlidir. Yem miktarı uçuş, yarış ve tüy değişimi dönemine göre ayarlanır; küflü ya da nemli yem kullanılmaz. Sitemizdeki kuş yemi karşılaştırması şimdilik muhabbet ve paraket yemlerini kapsar.
Güvercin hastalıkları ve acil işaretler
Güvercinlerde en önemli hastalıklar paramiksovirüs, trikomonoz (ağız pamukçuğu), ornitoz ve dış-iç parazitlerdir. Paramiksovirüste kanat ve başta titreme, kanat ve bacaklarda kısmi felç, yeşilimsi ishal, iştahsızlık ve durgunluk görülür [5]; hastalık bildirimi zorunludur, tavuklara bulaşırsa Newcastle hastalığına yol açabilir ve korunmanın başlıca yolu veteriner hekimin önereceği aşıdır [5].
Merck, trikomonozun güvercinlerde ağızda sarımsı, peynirimsi birikintilerle başladığını, bunların büyüyüp yemek borusunu tıkayabildiğini ve kuşun zayıflayıp halsizleştiğini yazar; bazı kuşlar sağlıklı görünse de paraziti taşır [6]. Kuşlarda klamidyanın neden olduğu hastalık güvercinlerde ornitoz adını alır ve insana da bulaşabilir: VCA, genellikle kurumuş dışkı tozunun solunmasıyla geçtiğini belirtir [7]. Güvercinliği temizlerken tozu kaldırmayın, sonrasında elleri yıkayın. Bulunduğunuz ilde kanatlılara bakan hekimleri veteriner rehberi sayfasında arayabilirsiniz.
- Ağız ve boğaz: Sarımsı, peynirimsi birikinti olmamalı [6].
- Göz ve burun: Berrak göz, kuru ve temiz burun delikleri; akıntı solunum hastalığı işareti olabilir [7].
- Dışkı: Şekilli olmalı; yeşilimsi ve sulu dışkı uyarı işaretidir [5].
- Duruş ve tüy: Tüylerini kabartıp uyuklayan, uçmak istemeyen kuş ayrılıp izlenmelidir.
- Kilo: Göğüs kemiği belirginleşen, hızla zayıflayan kuş hekime gösterilmelidir [6].
Hasta kuşu hemen ayırın ve veteriner hekime başvurun
Başında ya da kanadında titreme, boynunu bükme, dengesini kaybetme, inerken düşme ve yeşilimsi sulu ishal paramiksovirüs belirtisi olabilir [5]; bildirimi zorunludur, il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüne haber verin. Ağızda ya da boğazda sarımsı birikinti, yutkunamama ve hızlı zayıflama, sürüde aynı anda çok sayıda hastalık ya da ölüm, kanama ve kırık kanat görülürse de aynı gün hekime gidin.
Kumru, üveyik ve tahtalı: doğadan alınmaz
Kumru, üveyik, tahtalı ve kaya güverciniyle akrabaları Türkiye'de doğada yaşayan yabani kuşlardır; evcil güvercin değildir ve doğadan alınıp beslenmez. 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu, yaban hayvanlarını izin verilen yer, zaman ve miktarlar dışında ya da tuzak ve kapan kurarak canlı veya ölü ele geçirmeyi yasa dışı avlanma sayar ve bu yolla ele geçirilen yaban hayvanlarının canlı ya da cansız satılmasını ve satın alınmasını yasaklar [8].
5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu da yabani hayvanların yaşama ortamlarından koparılmamasını ve doğada serbestçe yaşayan bir hayvanın yakalanıp özgürlükten yoksun bırakılmamasını temel ilke olarak sayar [9]. Yuvadan düşmüş bir kumru yavrusu ya da yaralı bir üveyik bulursanız onu eve alıp beslemeye çalışmak yerine bir veteriner hekime ya da doğa koruma birimlerine haber verin.
Güvercin sahiplenme ve yasal durum
Türkiye'de evcil güvercin yetiştirmek serbesttir, ama sahibine 5199 sayılı Kanun'dan doğan yükümlülükler vardır: hayvanı sahiplenen kişi onu barındırmak, türüne uygun ihtiyaçlarını karşılamak ve sağlığına dikkat etmekle yükümlüdür; hayvanı aç ve susuz bırakmak, bakımını ihmal etmek ve ev hayvanını terk etmek yasaktır [9]. Güvercinliğin komşuları rahatsız etmemesi ve çevre kirliliğine yol açmaması da sahibin sorumluluğundadır [9].
Güvercin almadan önce yerel güvercin derneklerine ve deneyimli yetiştiricilere danışın; kuşları sağlık durumu bilinen güvercinliklerden alın. Sağlıklı bir güvercinin gözleri berrak, burun delikleri temiz, tüyü parlak ve dışkısı şekillidir. Yeni gelen ya da sergiden dönen kuşları bir süre ayrı tutup ağız, göz, dışkı ve tüy sağlığına bakmadan sürüye katmayın. Farklı bir kafes kuşu arıyorsanız papağan türleri sayfamıza bakın.